Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

Jasny pałac z wysuniętą środkową częścią zwieńczoną balustradą i okrągłymi oknami, z bocznymi skrzydłami pod szarymi dachami, przed nim parking.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Z rynku Górnego Miasta widać tylko front: jasną ścianę z wysuniętą środkową częścią, owalnymi oknami i balustradą na szczycie. To, co stoi za nim, to cztery skrzydła z różnych stuleci, zbudowane wokół małego dziedzińca na wzgórzu, które od północy urywa się stromo nad Włodzicą. Zamek w Nowej Rudzie przez kilkaset lat był siedzibą właścicieli miasta.

Trzy rody panów Nowej Rudy

Noworudzkie dobra, najpierw lenne, potem dziedziczne, należały kolejno do trzech rodzin. W latach 1347–1352 miał je Hannus Wusthube, który pochodził z Miśni, a szlachectwo i ziemię dostał na Morawach. W 1352 roku dobra razem z miasteczkiem kupili Hensel von Donyn i jego bracia, z rodu osiadłego na pograniczu czesko-łużyckim. W 1375 roku Wenzel I von Donyn skupił całe lenno w swoich rękach, a od 1382 roku występował jako jedyny pan Nowej Rudy. Od około 1446 roku dobra miał Heinrich III von Donyn. Zmarł bezdzietnie i lenno wróciło do króla.

W 1472 roku król nadał je Georgowi von Stillfried und Rattonitz z pobliskiego Tłumaczowa. Warunkiem był ślub z Anną, córką Heinricha III von Donyn. Georg I był husytą, ale też rycerzem wiernym królowi Jerzemu z Podiebradów. Razem z synami króla Jerzego, książętami ziębickimi, przeszedł na katolicyzm i został w ich służbie. Stillfriedowie dziedziczyli Nową Rudę z ojca na syna przez XVI wiek. Gdy dwaj ostatni bracia tej linii zmarli bezdzietnie, jeden z nich zapisał dobra stryjowi Heinrichowi starszemu ze Ścinawki Średniej. Cesarz się na to nie zgodził i przyłączył lenno do domeny królewskiej. Mimo to od 1595 roku panem Nowej Rudy był Heinrich starszy, który potem podzielił dobra między synów.

W połowie XVI wieku Stillfriedowie przyjęli protestantyzm. W 1618 roku stanęli po stronie czeskiego powstania i poparli Fryderyka Palatyna, zwanego Królem Zimowym. Po klęsce powstania część rodu trafiła do więzienia, a Bernhard I w 1624 roku wrócił do katolicyzmu. Ród zachował większość majątku i trzymał Nową Rudę jeszcze niemal dwieście lat.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Zamek w czterech odsłonach

Pierwszy zamek stał tu w XIV wieku. W latach 1427–1429 husyci kilka razy najeżdżali miasto, a zamek spłonął. Po 1428 roku odbudowano go, prawdopodobnie już z kamienia. Między około 1450 a 1536 rokiem wzniesiono wieżę.

W 1536 roku zamek przebudowano. Od strony rynku stanął wtedy ciąg budynków mieszkalnych i gospodarczych, który zamknął duży, nieregularny dziedziniec. W 1563 roku dobudowano skrzydło północne, od strony Włodzicy, w stylu renesansu, z nadwieszonym oknem na kamiennych wspornikach. Stoi do dziś.

W 1663 roku zamek rozbudował północnowłoski budowniczy Andrea Carove. Zapewne to on postawił skrzydło zachodnie, w kształcie litery L, z płaskimi dachami, oparte od strony rzeki na platformie z wysokim murem. Na parterze urządzono wielką salę ogrodową, pokoje gościnne i osobną klatkę schodową. Na piętrze była Sala Antenatów z portretami przodków rodu i kominkiem, oświetlona zwykłymi oknami i okrągłymi okienkami. To skrzydło należy do najwcześniejszych budowli rezydencjonalnych wczesnego baroku na ziemi kłodzkiej. W latach 80. XVII wieku nakryto je dwoma dwuspadowymi dachami i włączono w nie resztki wieży, mocno obniżonej przed 1736 rokiem.

Ostatnia duża przebudowa przyszła w 1796 roku. Budynki od strony rynku rozebrano, a zamek zamieniono na czteroskrzydłowy pałac miejski z reprezentacyjnym frontem od strony miasta, małym wewnętrznym dziedzińcem, nową klatką schodową i salą na półtorej kondygnacji. Wzorowano się na rezydencjach austriackich i czeskich. Styl to późny barok, już usztywniony przez rodzący się klasycyzm. Front noworudzkiego pałacu nie ma odpowiednika w architekturze ziemi kłodzkiej.

Jak wygląda dziś

Pałac stoi na platformie na wzgórzu, trochę poniżej poziomu rynku. Od strony Włodzicy podpiera ją wysoki kamienny mur z masywnymi przyporami. Skrzydła mają dwie albo trzy kondygnacje i różne dachy, w tym łamany. Najbardziej jednolity jest front od strony rynku.

Wysoki kamienny mur z przyporami na stoku porośniętym drzewami, nad nim boczne skrzydło pałacu.
Wysoki kamienny mur z przyporami na stoku porośniętym drzewami, nad nim boczne skrzydło pałacu. Fot. Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Środkowa część frontu jest wyższa od reszty i zwieńczona balustradą. Kryje salę reprezentacyjną, którą oświetlają okna o spłaszczonych łukach i okrągłe okienka. Parter tej części jest pokryty kamiennym boniowaniem, a wyżej ścianę dzielą wiązki płaskich pilastrów. Wejście prowadzi przez kamienny portal z kolumnami i gzymsem, z drzwiami w stylu wczesnego klasycyzmu. Okna mają obramienia z charakterystycznymi „uszami” w narożach.

Górna część frontu pałacu: owalne okna między pilastrami z ozdobnymi głowicami, nad nimi balustrada z prześwitami.
Górna część frontu pałacu: owalne okna między pilastrami z ozdobnymi głowicami, nad nimi balustrada z prześwitami. Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Pozostałe elewacje różnią się od frontu. Skrzydło barokowe ma okna w obramieniach z trójkątnymi daszkami, a skrzydło renesansowe tylko gzyms pod dachem i wsporniki nadwieszonego okna. Przez sień w skrzydle frontowym wjeżdża się na dziedziniec. Z sieni wchodzi się na reprezentacyjną klatkę schodową, otwartą trzema arkadami na galerię na piętrze.

W środku zostały fragmenty dawnego wystroju: sztukaterie sufitów z lat 1702–1718 i z 1796 roku, dwa barokowe kominki z około 1700–1720 roku, drewniane barokowe futryny drzwi z ozdobnymi tarczami i kamienne portale.

Pałac bez panów

W 1810 roku Stillfriedowie sprzedali dobra z zamkiem hrabiemu Antonowi von Magnis z Bożkowa. Magnisowie mieszkali w swoim pałacu w Bożkowie, więc zamek w Nowej Rudzie przestał być rezydencją. Przeznaczono go na biura i mieszkania. W latach 1819–1868 w sali reprezentacyjnej odprawiała nabożeństwa gmina ewangelicka. Od lat 80. XIX wieku zamek mieścił zarząd kopalń Magnisów. W 1901 roku odnowiono wnętrza i podzielono je na mniejsze pomieszczenia.

Po 1945 roku do 1946 roku zamek był siedzibą dyrekcji kopalni Nowa Ruda. W latach 1954–1975 mieściły się tu władze powiatu noworudzkiego, a potem zakład opieki zdrowotnej. Kolejni użytkownicy remontowali wnętrza bez dokumentacji, dzielili sale i wymieniali podłogi, drzwi i okna. W 1980 roku elewacje dostały nowe tynki, przy czym zniszczono tynkowe obramienia okien. Od 2004 roku zamek jest własnością prywatną.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Braumühl C. v., Das Schloß Neurode im Wandel der Zeiten, Glatzer Heimatblätter 17/1931
  • Kögler J., Dokumentierte Geschichte und Beschreibung der Mediatstadt Neurode [1807], [w:] Kögler J., Die Chroniken der Grafschaft Glatz, Bd. I, Modautal 1992
  • Linke U., Die Erbherren von Neurode bis zum Jahre 1813, Glatzer Heimatblätter 17/1931
  • Rybka-Ceglecka I. z zespołem, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Nowa Ruda, ROSiŚK, Wrocław 2001
  • Sakwenda J., Nowa Ruda, Wambierzyce, Radków, Wrocław 1986
  • Volkmer, Hohaus, Geschichtsquellen der Grafschaft Glatz, Bd. I, II, V, Habelschwerdt 1883–1889
  • Wittig J., Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Otwórz pełną mapę ↗