Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

Widok z góry na kościół z czerwonego piaskowca z wysoką, smukłą wieżą od frontu i spiczastym hełmem, wciśnięty między domy przy ulicy, w tle zalesione wzgórza.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Wieża kościoła Bożego Ciała stoi na wąskiej działce przy ulicy Kolejowej, około 80 metrów od rynku, w głębi, u stóp skarpy. Ściany z nieregularnie ociosanego czerwonego piaskowca przecinają poziome pasy z gładkich ciosów. Kościół zbudowali w latach 1866–1868 noworudzcy ewangelicy. Przez pół wieku po wojnie nie służył jako kościół.

Druga gmina ewangelicka

Protestantyzm pojawił się w Nowej Rudzie około 1560 roku. Przed 1567 rokiem ewangelicy zbudowali w Górnym Mieście swój kościół parafialny. W 1623 roku gminę zlikwidowano, a kościół przejęli katolicy. To dzisiejszy kościół św. Mikołaja.

Ewangelicka gmina odrodziła się pod koniec XVIII wieku, gdy hrabstwo kłodzkie należało już do Prus. Pierwsze nabożeństwo odprawiono w 1796 roku w Dworze Górnym przy ulicy Kościelnej, a od 1819 roku ewangelicy zbierali się w sali reprezentacyjnej zamku. Parafię utworzono w 1845 roku. Kościół zbudowano z inicjatywy pastora Georga Alersa.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Kościół w typie szkoły berlińskiej

Kościół powtarza wzór kościoła ewangelickiego, który w latach 30. XIX wieku opracował krąg berlińskich architektów, uczniów i następców Karla Friedricha Schinkla. Jednym z nich był Friedrich August Stüler. Ten wzór stosowano przez cały wiek w różnych wariantach: jedna wieża, wysoka nawa z galeriami, otwarta więźba dachu nad nawą i półkoliście zamknięte prezbiterium. Charakterystyczne dla szkoły berlińskiej są też wydłużona nawa, bardzo smukła wieża z dwiema przybudówkami po bokach i dwubarwne ściany w pasy.

Autor noworudzkiego projektu nie jest znany. Budowę prowadził budowniczy Bernhard z Niemczy. Najbliższy kościołowi w Nowej Rudzie jest kościół św. Piotra i Pawła w Niemczy z lat 1864–1865, budowany przez berlińskich architektów Stülera i Brennhausa. Oba mają podobny układ, kształt bryły i fasady i podobne pasy na ścianach.

Projektant zebrał wzory z kilku krajów. Pasy na ścianach wziął z gotyku włoskiego, a otwartą więźbę nad nawą z gotyku angielskiego.

Jak wygląda

Kościół jest w całości kamienny, z nieotynkowanymi ścianami. Prostokątną nawę podpierają przypory i nakrywa dwuspadowy dach. Od wschodu przylega do niej płytkie, niższe prezbiterium, zamknięte pięcioma bokami, z małą zakrystią. Ściany obłożono czerwonym piaskowcem i podzielono pasami z szarego piaskowca. Z szarego kamienia są też portale i obramienia okien z kamiennym ażurem, a kolumny przedsionków z czerwonego.

Front wieńczy trójkątny szczyt. Pośrodku stoi wieża, a po jej bokach dwa otwarte przedsionki ze sklepieniami o krzyżujących się żebrach. Główną część wieży kończy pas małych łuków i gzyms. Nad nim jest izba dzwonów z trójkątnymi szczytami nad oknami i małymi narożnymi wieżyczkami. Szczyty i wieżyczki wieńczą kamienne kwiatony. Całość nakrywa ośmioboczny ostrosłupowy hełm.

W środku prezbiterium oddziela od nawy ściana z ostrołukowym przejściem pośrodku. Nawę otaczają drewniane galerie na słupach. Nad nią widać otwartą więźbę dachu, opartą na dużych ażurowych wspornikach, pierwotnie zdobioną malowanymi rozetami.

Sklep, a potem znów kościół

Po 1945 roku ewangelicy wyjechali z miasta razem z wysiedlonymi Niemcami. Przez lata nie miał gospodarza, a w latach 60. mieścił się w nim sklep z artykułami żelaznymi. Po wojnie w miejsce zniszczonych witraży wstawiono zwykłe szyby, położono posadzkę z płytek i założono centralne ogrzewanie. Po obu stronach dobudowano niskie przybudówki. Północną później rozebrano, w południowej jest kotłownia. W 1994 roku kościół stał nieużywany.

W 1996 roku przejęła go katolicka parafia św. Mikołaja. Kościół wyremontowano i w 1997 roku poświęcono jako kościół pomocniczy pod wezwaniem Bożego Ciała. Częściowo zmieniono balustrady galerii, a w okna prezbiterium wstawiono nowe witraże.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Heinzelmann, Geschichte der evangelischen Kirche der Grafschaft Glatz, Glatz 1917
  • Wittig J., Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗