Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

Wysoki stalowy most kratownicowy na kamiennych filarach, przerzucony nad zieloną doliną, pod nim wąska droga.
Fot. Jar.ciurus, CC BY-SA 4.0

Pod koniec XIX wieku stalowy most nad doliną Woliborki uchodził za najwyższy most kolejowy w Niemczech. Tory biegną po nim 36 metrów nad potokiem. Noworudzianie nazywają go Czarnym Mostem. Kolej między Kłodzkiem a Wałbrzychem przechodzi przez góry po kilku takich mostach, a Czarny Most jest najbliżej centrum.

Kolej przez Góry Sowie

Linia z Wałbrzycha do Kłodzka jest końcowym odcinkiem tak zwanej Śląskiej Kolei Górskiej, która biegła od Zgorzelca przez Jelenią Górę i Wałbrzych. Jej dzieje sięgają lat 1853–1854. Budowę rozpoczęto w 1862 roku, w 1866 roku kolej dotarła do Jeleniej Góry, a w 1867 roku do Wałbrzycha. O przedłużeniu linii do Kłodzka zdecydowano dopiero w 1874 roku.

Trasa wytyczona w 1876 roku przez pasmo Gór Sowich postawiła przed budowniczymi trudne zadania. Na odcinku z Wałbrzycha do Ludwikowic trzeba było wykuć trzy tunele, a przez głębokie poprzeczne doliny przerzucić osiem dużych mostów. Łatwiejszy odcinek z Kłodzka do Nowej Rudy otwarto 15 października 1879 roku, całą linię rok później.

W 1909 roku zaczęto drążyć nowe tunele pod drugi tor, w tym tunel pod Małym Wołowcem koło Jedliny-Zdroju, który ma 1601 metrów. Równocześnie dobudowywano przęsła mostów. 1 października 1912 roku cała linia była dwutorowa. Mostów i tuneli jest tu tyle, że linia uchodzi za jedną z najciekawszych technicznie w Polsce.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Czarny Most nad Woliborką

Most zbudowano w latach 1879–1880 nad głęboką doliną Woliborki, którą biegnie dziś ulica Cicha. Prowadzi tory po łuku. Ma około 148 metrów długości. Stalowe kratownice z nitowanych prętów leżą na trzech filarach i dwóch przyczółkach, murowanych z kamienia i obłożonych ciosami piaskowca. Filary zwężają się ku górze i mają sklepione prześwity.

Najpierw most był jednotorowy. W latach 1910–1912 obok starej linii przęseł położono drugą, o podobnej konstrukcji, a dwa środkowe przęsła starej linii wzmocniono od spodu stalowym łukiem.

W 1945 roku niemieccy saperzy założyli na moście ładunki wybuchowe i je zdetonowali. Stalowe kratownice zostały mocno uszkodzone, ale przęsła nie spadły. Po wojnie naprawiono tylko nowszą linię przęseł z lat 1910–1912. Starszej nie używano. W 1993 roku część przęseł zdjęto, żeby odciążyć konstrukcję.

Zimowy widok z góry na stalowy most kolejowy nad zalesioną doliną, w tle zabudowa miasta.
Zimowy widok z góry na stalowy most kolejowy nad zalesioną doliną, w tle zabudowa miasta. Fot. Sternschnuppe128, CC0

Wysadzony wiadukt w Zatorzu

Inny wiadukt, w dzielnicy Zatorze, miał mniej szczęścia. 8 maja 1945 roku około godziny 20 wycofujący się przed Armią Czerwoną Niemcy wysadzili go i linia z Kłodzka do Wałbrzycha stała się nieprzejezdna. Rozpadła się na dwa odcinki, a węgiel z Wałbrzycha jechał na południe objazdami.

Ruch przez Zatorze wznowiono 8 czerwca 1946 roku, po tymczasowym drewnianym moście jednotorowym. Od skrzypiącej konstrukcji nazwano go mostem na zapałkach. Przy jego budowie zginął cieśla, który spadł z wysokości. Właściwy wiadukt, z jednym odbudowanym przęsłem, otwarto 27 listopada 1946 roku. Zniszczenia ominęły za to wiadukt w Ludwikowicach. Wehrmacht zamierzał go wysadzić na początku maja 1945 roku, ale po protestach mieszkańców dwaj dyżurni ruchu rozminowali go nocą.

Wiadukt w Zdrojowisku

Najbardziej typowy dla mostów tej linii jest wiadukt kolejowy w Zdrojowisku . Zbudowano go w latach 1878–1880 według projektu z 1877 roku jako jednotorowy, ale filary od razu przygotowano pod dwa tory. Ma 148,4 metra długości, 30 metrów wysokości i osiem przęseł, opartych na trzech filarach z czerwonego piaskowca. Biegnie nad doliną potoku Jugowskiego.

Drugą linię stalowych przęseł dołożono w latach 1909–1912. Montowała ją ekipa z warsztatów kolejowych w Nowej Rudzie, a nadzór sprawował inżynier Biedermann, radca budowlany królewskiej dyrekcji kolei we Wrocławiu. Starszej linii przęseł przestano używać jeszcze przed II wojną światową. Około 1937 roku most gruntownie wyremontowano, wymieniając łożyska i wzmacniając nitowane węzły kratownic.

Masywne kamienne filary z wysokimi łukowymi prześwitami, na nich stalowa konstrukcja mostu, wokół drzewa.
Masywne kamienne filary z wysokimi łukowymi prześwitami, na nich stalowa konstrukcja mostu, wokół drzewa. Fot. Timaska, CC0

Kolej przekraczała doliny Dolnego Śląska także po kamieniu. Starszy od noworudzkich mostów o ponad trzydzieści lat wiadukt kolejowy w Bolesławcu przerzucono nad Bobrem na 35 łukach.

Żelbetowy wiadukt drogowy

W 1912 roku, w czasie budowy drugiego toru, w miejsce starszego kamiennego wiaduktu postawiono nad torami wiadukt drogowy z żelbetu. Resztki poprzednika zostały w skarpach nasypów. Tak wczesnych mostów żelbetowych zachowało się na Śląsku niewiele.

Wiele żelbetowych mostów z tamtych lat obłożono kamieniem, żeby wyglądały jak romańskie budowle. Tu konstrukcji nie ukryto: beton widać. Tylko łuk przęsła i kamień zwornika podkreślono na wzór kamiennych ciosów, a balustrady mają ażurowe tralki w duchu baroku. Wiadukt należy do typu, który wrocławska firma Huber budowała na liniach kolejowych Śląska, Wielkopolski i Pomorza.

Dworzec Zdrojowisko

Przystanek w Zdrojowisku powstał na przełomie 1895 i 1896 roku z inicjatywy właściciela tutejszego sanatorium. Uzdrowisko wokół źródeł wód leczniczych, zwane wtedy Centnerbrunn, rozwijało się od 1836 roku.

Budynek dworca zbudowano w latach 1910–1912, przy rozbudowie linii o drugi tor. To typowy mały dworzec osobowy. Ten sam model postawiono na Śląsku między innymi w Krzyżowej i w Bolesławicach Świdnickich. Budynek miał trzy części: magazyn z jednym wejściem i oknem, środkową z poczekalnią i kasą biletową oraz część pasażerską z małą wiatą.

Po wojnie drugi tor wykorzystywano rzadko, bo jedna nitka przęseł mostu w Nowej Rudzie była uszkodzona. Na początku lat 70. tory drugiej linii rozebrano i od tej pory kolej jest jednotorowa. W tym samym czasie okna poczekalni i holu zamurowano szklanymi pustakami. W połowie lat 80. budynek dworca wyłączono z użytku, a podróżni czekają pod wiatą naprzeciwko. Od 13 grudnia 2020 roku Zdrojowisko jest przystankiem na żądanie.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗