Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

Piętrowy dwór z czerwonawymi ścianami i jasną wieżą z ośmiobocznym hełmem, przed nim ogródek z parasolami i zaparkowane samochody.
Fot. Jar.ciurus, CC BY-SA 3.0 pl

W tylnej ścianie Dworu Górnego przy ulicy Kościelnej 30 jest portal, którego dziś nie widać od ulicy. Kamieniarz obsypał go ozdobami: rzeźbionymi twarzami, delfinami, liśćmi, girlandami i rogami obfitości, a nad wejściem ułożył pas z herbami. Obramienie wykuto w 1598 roku, gdy ta ściana była jeszcze frontem.

Dwory dla pięciu synów

Od 1472 roku noworudzkie dobra należały do rodu von Stillfried und Rattonitz, a od 1595 roku do zamożnego Heinricha starszego z linii ze Ścinawki Średniej. Wychował się na książęcym dworze w Legnicy, przeszedł na protestantyzm i bywał starostą hrabstwa kłodzkiego. Pod koniec życia zadbał o przyszłość pięciu synów. Podzielił między nich rodzinne dobra i postawił dla nich dwory: we Włodowicach Dolnych w 1594 roku, we Włodowicach Górnych w 1598 roku, w Drogosławiu i Sokolicy około 1600 roku i w Jugowie w 1605 roku.

Dobra we Włodowicach Górnych powstały z kilku posiadłości przy wylocie ulicy Kościelnej, wtedy tuż za granicą miasta, na terenie wiejskiej gminy Włodowice. Dziś to Nowa Ruda. Heinrich kupił je od noworudzkich mieszczan Georga Schilddacha i Mathesa Breuera. W 1597 roku utworzył z nich nowe dobra dla syna Bernharda. Założył folwark, nazwany Górnym (Oberhof), i postawił dwór. Bernhard mieszkał w nim w latach około 1598–1615. Przyłączono do jego dóbr także Świerki, Bartnicę i Sokolec.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Bernhard, luteranin i więzień

Po 1615 roku ten sam Bernhard opuścił Dwór Górny. Jako Bernhard I przejął noworudzkie lenno i rządził nim razem z bratem. Był luteraninem i wziął udział w wystąpieniach przeciw cesarzowi. W 1625 roku go aresztowano. Stracił noworudzkie lenno i połowę dóbr dziedzicznych. Wkrótce wrócił do katolicyzmu i zaczął zabiegać o zwrot majątku. Udało mu się połowicznie: w 1632 roku Stillfriedowie dostali od cesarza tylko część lenna i połowę skonfiskowanych dóbr. Zmarł w 1637 roku. W drugiej połowie XVII wieku rodzinne majątki znów były rozległe i obejmowały także Dwór Górny.

Do 1803 roku Dwór Górny należał do kolejnych panów Nowej Rudy z rodu Stillfriedów, a do 1810 roku do Friedricha Augusta, ostatniego z nich. Potem krótko mieli go hrabiowie von Magnis z Bożkowa, a następnie rodzina von Tschischwitz, do około 1930 roku. Od 1937 roku właścicielem był Alfred von Aulock z Poliwody na Opolszczyźnie. Od 1886 roku dobra parcelowano, a przed 1926 roku resztę przyłączono do Nowej Rudy.

Renesans z gotyckimi przyzwyczajeniami

Dwór postawiono na platformie wciętej w zbocze wzgórza. Zbudowali go miejscowi budowniczowie i kamieniarze. Jest typową renesansową siedzibą szlachecką z lat około 1580–1600: wydłużoną, z bocznymi szczytami, z sienią pośrodku i dwoma rzędami pomieszczeń, z których przedni jest szerszy. Klatkę schodową poprowadzono jak tunel.

Budowniczowie trzymali się jednak starych, gotyckich zwyczajów. Schody umieścili w narożniku sieni, a okna rozmieścili tam, gdzie wypadały pomieszczenia, a nie w równych rzędach. Okna dostały gotyckie obramienia z ukośnie ściętymi narożami. Sklepienia półkoliste z wcięciami ułożono tak, żeby przypominały późnogotyckie sklepienia z siatką żeber.

Renesansowy kamienny portal z czerwonego piaskowca z drewnianymi drzwiami, nad wejściem szeroki fryz z rzeźbionymi tarczami herbowymi i ornamentem.
Renesansowy kamienny portal z czerwonego piaskowca z drewnianymi drzwiami, nad wejściem szeroki fryz z rzeźbionymi tarczami herbowymi i ornamentem. Fot. Tomasz Leśniowski, CC BY-SA 3.0

Renesansowy portal z 1598 roku, z czerwonego piaskowca, został w ścianie, która była frontem, a dziś jest tyłem domu. Portale z herbami mają na ziemi kłodzkiej jeszcze tylko dwory w Międzylesiu, Roztokach i Starej Łomnicy. Obok niego jest okno klatki schodowej, a nad nim podwójne okno sieni na piętrze.

Pożar i przebudowa

Od drugiej połowy XVII wieku dwór służył tylko od czasu do czasu jako siedziba szlachecka, potem jako dom zarządcy majątku. W 1823 roku spłonął i został odbudowany. W drugiej połowie XIX wieku przebudowano go gruntownie. Podwyższono go o mieszkalne poddasze. Dawną tylną ścianę zamieniono na front, a w jednym z pomieszczeń urządzono nową sień. Z boku nowej fasady dostawiono wieżę, która pod koniec XIX wieku dostała obecny ośmioboczny hełm. Elewacje dostały prosty, klasycyzujący wystrój.

W nowej fasadzie, też niesymetrycznie, osadzono portal w duchu angielskiego gotyku epoki Tudorów, z wiązkami wałków, profilowanym łukiem i łamanym gzymsem. Nad nim umieszczono dwie płyty z herbami rodzin von Tschischwitz i von Aulock.

Dwie kamienne płyty z herbami nad wejściem: po lewej tarcza z hełmem i dwoma pióropuszami, po prawej tarcza z kroczącym zwierzęciem.
Dwie kamienne płyty z herbami nad wejściem: po lewej tarcza z hełmem i dwoma pióropuszami, po prawej tarcza z kroczącym zwierzęciem. Fot. Jacek Halicki, CC BY 3.0

Na wschód od dworu założono folwark. Pod koniec XIX wieku teren na zachód od dworu zamieniono w park.

Wnętrza

Sień z przodu domu łączy się ze sklepionym przejazdem, na wzór domów miejskich. W jej zachodniej ścianie jest kamienny portal ze ściętym narożem. W narożniku sieni zaczyna się główna klatka schodowa, z kamiennymi schodami pod półkolistym sklepieniem. Pozostałe pomieszczenia parteru też mają sklepienia, a dwa z nich drewniane stropy. Jedno z nich, dawna świetlica dworska, miało strop malowany i z ozdobnie ułożonymi belkami. Pod dworem są piwnice winne, używane od XVI wieku.

Od domu kultury do hotelu

W końcu lat 60. albo na początku lat 70. XX wieku dwór wyremontowała kopalnia węgla. Podzielono wtedy wnętrza ściankami, wydzielono pomieszczenie na strychu i położono nowe tynki. Mieściły się tu dom kultury dla dzieci i młodzieży oraz komenda hufca harcerzy.

W 2010 roku dwór kupił prywatny właściciel i do 2012 roku go odnowił. W czasie remontu odnaleziono srebrny serwis rodziny von Tschischwitz, liczący 195 elementów. Dziś w dworze działa hotel z restauracją.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Wittig J., Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗