Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

Stalowa wieża wyciągowa nad szybem, obok ceglany budynek maszynowni z półkolistymi oknami i niższe hale, w tle zalesione wzgórze.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Wieża nad szybem Anna wygląda jak średniowieczna baszta: czworoboczna, z grubymi na 75 centymetrów ceglanymi ścianami. Zbudowano ją w 1898 roku na wzór basztowych wież nad szybami, zwanych po niemiecku Malakowturm. W Nowej Rudzie stało ich kilka, ale tylko wieża szybu Anna zachowała wygląd zbliżony do pierwotnego. Po sześciu stuleciach kopania węgla zostało w mieście kilkanaście zabytków górniczych.

Węgiel spod Nowej Rudy

Najstarsza wzmianka o kopalni węgla w Nowej Rudzie pochodzi według jednych źródeł z 1434 roku, z księgi miejskiej. Według innych pierwsza była kopalnia „Pod Bukiem”, założona w 1478 roku i czynna do 1590 roku. Największa noworudzka kopalnia, Ruben w Drogosławiu, powstała z inicjatywy Stillfriedów, według części źródeł w 1742 roku. Na przełomie XVIII i XIX wieku kopalnie wykupili hrabiowie von Magnis z Bożkowa, a w 1815 roku utworzyli własny zarząd górniczy. Na przełomie XIX i XX wieku ich kopalnie połączono z kopalnią hrabiów von Pilati ze Słupca w jedno przedsiębiorstwo.

Po 1945 roku Ruben dostał nazwę Nowa Ruda, a jego pole górnicze nazwano Piast. W 1992 roku kopalnię postawiono w stan likwidacji. Wydobycie z pola Piast zakończono w 1994 roku, a z pola Słupiec 8 lutego 2000 roku. Był to koniec górnictwa w całym noworudzkim zagłębiu.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Wyrzuty gazu

W noworudzkich kopalniach często dochodziło do wyrzutów gazu i skał. W samym Rubenie w latach 1908–1945 naliczono ich 596. Najtragiczniejszy przyszedł 10 maja 1941 roku około 22.45. Na głębokości 610 metrów, w czasie strzelania w przekopie, do wyrobisk wdarł się dwutlenek węgla razem z ponad 4 tysiącami ton węgla i 346 tonami skał. Zginęło 187 osób, wśród nich angielski jeniec wojenny z obozu przy kopalni. Z 257 górników, którzy byli wtedy pod ziemią, 64 wyjechało szybem Max, a pięciu ewakuowano.

Po wojnie wyrzuty nadal zabijały. 7 września 1976 roku w kopalni Nowa Ruda zginęło na miejscu 17 górników, a jeden zmarł w drodze do szpitala. W 1979 roku zginęło kolejnych siedmiu.

Pole Piast: szyby Lech i Anna

Szyb Lech, po niemiecku Wetterschacht, zgłębiono w 1868 roku. Postawiono nad nim murowaną wieżę i maszynownię z parową maszyną wyciągową. W 1890 roku szyb pogłębiono i zbudowano nową maszynownię, z mocniejszą maszyną parową o mocy około 350 koni mechanicznych, z bębnem do nawijania liny. Budynek tej maszynowni szybu Lech zachował się bez większych przeróbek. Obok powstały kompresorownia, warsztaty i pod koniec lat 90. XIX wieku kotłownia.

Maszynownia stoi na wysokiej skarpie, więc od północy ma dwie kondygnacje, a od południa jedną. Zbudowano ją z czerwonej, starannie spoinowanej cegły na kamiennym fundamencie. Jej wygląd nawiązuje do architektury romańskiej. W latach 70. XX wieku maszynę parową zastąpiono elektryczną. W 1975 roku zbudowano dwa nowe wentylatory i Lech stał się głównym szybem wentylacyjnym pola Piast. Kładka dla pieszych łączyła go z łaźnią i lampownią przy szybie Anna.

Szyb Anna w 1879 roku miał 67 metrów głębokości. Służył do wentylacji i do zasypywania wyrobisk po wydobyciu. Zamontowano w nim wentylator z napędem parowym. Szyb działał do lat 30. XX wieku, potem go zamknięto i zaślepiono betonowym korkiem. W latach 60. w budynku wieży urządzono biura, a od lat 80. archiwum kopalni.

Wysoka, jasno otynkowana czworoboczna wieża z orłem na ścianie, obok parterowe budynki i parking.
Wysoka, jasno otynkowana czworoboczna wieża z orłem na ścianie, obok parterowe budynki i parking. Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Wieża ma cztery kondygnacje, a od drugiego piętra w narożnikach widać słupy konstrukcji. Na piętra prowadzą ażurowe stalowe schody. Obok przylega parterowy magazyn aparatów ratunkowych i mała łaźnia szkoły górniczej. Pierwotnie ceglane ściany dziś są otynkowane.

Tuż obok, w latach 1901–1902, zbudowano łaźnię górniczą przy szybie Anna . Po 1945 roku mieściła łaźnię ogólną z 64 natryskami, dwie łaźnie dla kobiet i osobne łaźnie dla dozoru, z wannami i lampami do naświetlania Solux. W latach 70. rozbudowano ją od wschodu o nową łaźnię, a stara zachowała dawny układ.

Podziemna trasa w sztolni Lech

Gdy kopalnię zlikwidowano, zostawiono sztolnię Lech, poziomy chodnik dawnej szkoły górniczej na terenie pola Piast. W 1996 roku przejęło ją Muzeum Górnictwa, którego pomysłodawcą był inżynier górniczy Czesław Lis. Muzeum mieści się przy ulicy Obozowej 4.

Podziemna trasa liczy około 700 metrów. Pokazuje maszyny, obudowy wyrobisk, kombajn, urządzenia do wydobycia i transportu oraz skamieniałe drzewo. W sztolni „mieszka” też Skarbnik, duch kopalni. Zwiedzanie kończy się przejazdem elektryczną kolejką górniczą, około 200 metrów, za lokomotywą akumulatorową z 1963 roku.

Żółta lokomotywa górniczej kolejki z napisem KWK Nowa Ruda i skrzyżowanymi młotkami, stojąca w podziemnym chodniku.
Żółta lokomotywa górniczej kolejki z napisem KWK Nowa Ruda i skrzyżowanymi młotkami, stojąca w podziemnym chodniku. Fot. Michał Derela, CC BY-SA 4.0

Słupiec: kopalnia Johann Baptista

Druga noworudzka kopalnia działała w Słupcu. Węgiel wydobywano tu co najmniej od 1742 roku. Kopalnia Johann Baptista należała do hrabiów von Pilati. W latach 1879–1902 węgiel woziła z niej do stacji kolejowej 5-kilometrowa kolejka linowa. W 1912 roku kopalnia miała sześć szybów i 977 pracowników. Po 1945 roku nazwano ją Jan, w latach 1954–1970 działała jako samodzielna kopalnia Słupiec, a w 1971 roku połączono ją z kopalnią Nowa Ruda.

Stara pocztówka: kopalnia Johann Baptista w Słupcu, wieża wyciągowa, wysoki komin i niskie hale na tle wzgórz.
Stara pocztówka: kopalnia Johann Baptista w Słupcu, wieża wyciągowa, wysoki komin i niskie hale na tle wzgórz. Fot. autor nieznany, domena publiczna

Szyb Jan, dawniej Johann Baptista, oddano do użytku w 1913 roku. Tego roku stanęła maszynownia szybu Jan , po drugiej stronie szybu niż prowizoryczna maszynownia z 1901 roku z parowym kołowrotem. Najpierw pracowała w niej parowa maszyna wyciągowa z bębnem. W latach 1935–1936 zastąpiono ją maszyną elektryczną, w której linę napędzała tarcza cierna. Część elektryczną wykonała firma AEG z Berlina, a mechaniczną zakłady Linke-Hoffmann z Wrocławia. Maszyna pracowała do 1992 roku, kiedy szyb wyłączono z eksploatacji, i została w maszynowni w komplecie.

Ceglana hala maszynowni z dużymi łukowymi oknami, stojąca przy szosie.
Ceglana hala maszynowni z dużymi łukowymi oknami, stojąca przy szosie. Fot. Mikrob, fotopolska.eu

Maszynownia jest halą z czerwonej cegły na cokole z czerwonego piaskowca, z detalami w duchu romańskim. Najstaranniej opracowano ścianę szczytową od strony wieży szybu, z dużymi drzwiami do wymiany części maszyny. Obok, przy ulicy Kłodzkiej, w 1916 roku stanął ceglany budynek administracji kopalni , z łukowymi oknami i wysuniętą środkową częścią z klatką schodową. Od początku mieścił biura kolejno kopalni Johann Baptista, Jan, Słupiec i Nowa Ruda.

W 1907 roku zbudowano dla kopalni łaźnię górniczą dla 400 osób, jedną z większych w zagłębiu. Miała 38 natrysków, lampy do naświetlania Solux i osiem wanien dla dozoru. Służyła do 1939 roku. Po wojnie w jej głównej hali urządzono lampownię szybu Jan, a w latach 70. przerobiono ją na biura, kasy, magazyny i pracownię plastyczną.

Najstarszy z zabytków to maszynownia szybu Oskar z 1852 roku. Szyb miał 131 metrów głębokości. W XIX wieku służył do wydobycia, z parową maszyną wyciągową, a od 1907 roku pracował w nim elektryczny wentylator. Po wojnie, pod nazwą Leszek, był szybem wentylacyjnym. W latach 60. XX wieku zlikwidowano go, a obok zgłębiono nowy szyb. Maszynownię zbudowano z czerwonego piaskowca uzupełnionego cegłą. Wejście i okna po bokach mają półkoliste zamknięcia w kamiennych obramieniach. Przez wiele lat budynek służył jako magazyn paliw.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

    Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗