Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Wieża nad szybem Anna wygląda jak średniowieczna baszta: czworoboczna, z grubymi na 75 centymetrów ceglanymi ścianami. Zbudowano ją w 1898 roku na wzór basztowych wież nad szybami, zwanych po niemiecku Malakowturm. W Nowej Rudzie stało ich kilka, ale tylko wieża szybu Anna zachowała wygląd zbliżony do pierwotnego. Po sześciu stuleciach kopania węgla zostało w mieście kilkanaście zabytków górniczych.
Węgiel spod Nowej Rudy
Najstarsza wzmianka o kopalni węgla w Nowej Rudzie pochodzi według jednych źródeł z 1434 roku, z księgi miejskiej. Według innych pierwsza była kopalnia „Pod Bukiem”, założona w 1478 roku i czynna do 1590 roku. Największa noworudzka kopalnia, Ruben w Drogosławiu, powstała z inicjatywy Stillfriedów, według części źródeł w 1742 roku. Na przełomie XVIII i XIX wieku kopalnie wykupili hrabiowie von Magnis z Bożkowa, a w 1815 roku utworzyli własny zarząd górniczy. Na przełomie XIX i XX wieku ich kopalnie połączono z kopalnią hrabiów von Pilati ze Słupca w jedno przedsiębiorstwo.
Po 1945 roku Ruben dostał nazwę Nowa Ruda, a jego pole górnicze nazwano Piast. W 1992 roku kopalnię postawiono w stan likwidacji. Wydobycie z pola Piast zakończono w 1994 roku, a z pola Słupiec 8 lutego 2000 roku. Był to koniec górnictwa w całym noworudzkim zagłębiu.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla
Wyrzuty gazu
W noworudzkich kopalniach często dochodziło do wyrzutów gazu i skał. W samym Rubenie w latach 1908–1945 naliczono ich 596. Najtragiczniejszy przyszedł 10 maja 1941 roku około 22.45. Na głębokości 610 metrów, w czasie strzelania w przekopie, do wyrobisk wdarł się dwutlenek węgla razem z ponad 4 tysiącami ton węgla i 346 tonami skał. Zginęło 187 osób, wśród nich angielski jeniec wojenny z obozu przy kopalni. Z 257 górników, którzy byli wtedy pod ziemią, 64 wyjechało szybem Max, a pięciu ewakuowano.
Po wojnie wyrzuty nadal zabijały. 7 września 1976 roku w kopalni Nowa Ruda zginęło na miejscu 17 górników, a jeden zmarł w drodze do szpitala. W 1979 roku zginęło kolejnych siedmiu.
Pole Piast: szyby Lech i Anna
Szyb Lech, po niemiecku Wetterschacht, zgłębiono w 1868 roku. Postawiono nad nim murowaną wieżę i maszynownię z parową maszyną wyciągową. W 1890 roku szyb pogłębiono i zbudowano nową maszynownię, z mocniejszą maszyną parową o mocy około 350 koni mechanicznych, z bębnem do nawijania liny. Budynek tej maszynowni szybu Lech zachował się bez większych przeróbek. Obok powstały kompresorownia, warsztaty i pod koniec lat 90. XIX wieku kotłownia.
Maszynownia stoi na wysokiej skarpie, więc od północy ma dwie kondygnacje, a od południa jedną. Zbudowano ją z czerwonej, starannie spoinowanej cegły na kamiennym fundamencie. Jej wygląd nawiązuje do architektury romańskiej. W latach 70. XX wieku maszynę parową zastąpiono elektryczną. W 1975 roku zbudowano dwa nowe wentylatory i Lech stał się głównym szybem wentylacyjnym pola Piast. Kładka dla pieszych łączyła go z łaźnią i lampownią przy szybie Anna.
Szyb Anna w 1879 roku miał 67 metrów głębokości. Służył do wentylacji i do zasypywania wyrobisk po wydobyciu. Zamontowano w nim wentylator z napędem parowym. Szyb działał do lat 30. XX wieku, potem go zamknięto i zaślepiono betonowym korkiem. W latach 60. w budynku wieży urządzono biura, a od lat 80. archiwum kopalni.
Wieża ma cztery kondygnacje, a od drugiego piętra w narożnikach widać słupy konstrukcji. Na piętra prowadzą ażurowe stalowe schody. Obok przylega parterowy magazyn aparatów ratunkowych i mała łaźnia szkoły górniczej. Pierwotnie ceglane ściany dziś są otynkowane.
Tuż obok, w latach 1901–1902, zbudowano łaźnię górniczą przy szybie Anna . Po 1945 roku mieściła łaźnię ogólną z 64 natryskami, dwie łaźnie dla kobiet i osobne łaźnie dla dozoru, z wannami i lampami do naświetlania Solux. W latach 70. rozbudowano ją od wschodu o nową łaźnię, a stara zachowała dawny układ.
Podziemna trasa w sztolni Lech
Gdy kopalnię zlikwidowano, zostawiono sztolnię Lech, poziomy chodnik dawnej szkoły górniczej na terenie pola Piast. W 1996 roku przejęło ją Muzeum Górnictwa, którego pomysłodawcą był inżynier górniczy Czesław Lis. Muzeum mieści się przy ulicy Obozowej 4.
Podziemna trasa liczy około 700 metrów. Pokazuje maszyny, obudowy wyrobisk, kombajn, urządzenia do wydobycia i transportu oraz skamieniałe drzewo. W sztolni „mieszka” też Skarbnik, duch kopalni. Zwiedzanie kończy się przejazdem elektryczną kolejką górniczą, około 200 metrów, za lokomotywą akumulatorową z 1963 roku.
Słupiec: kopalnia Johann Baptista
Druga noworudzka kopalnia działała w Słupcu. Węgiel wydobywano tu co najmniej od 1742 roku. Kopalnia Johann Baptista należała do hrabiów von Pilati. W latach 1879–1902 węgiel woziła z niej do stacji kolejowej 5-kilometrowa kolejka linowa. W 1912 roku kopalnia miała sześć szybów i 977 pracowników. Po 1945 roku nazwano ją Jan, w latach 1954–1970 działała jako samodzielna kopalnia Słupiec, a w 1971 roku połączono ją z kopalnią Nowa Ruda.
Szyb Jan, dawniej Johann Baptista, oddano do użytku w 1913 roku. Tego roku stanęła maszynownia szybu Jan , po drugiej stronie szybu niż prowizoryczna maszynownia z 1901 roku z parowym kołowrotem. Najpierw pracowała w niej parowa maszyna wyciągowa z bębnem. W latach 1935–1936 zastąpiono ją maszyną elektryczną, w której linę napędzała tarcza cierna. Część elektryczną wykonała firma AEG z Berlina, a mechaniczną zakłady Linke-Hoffmann z Wrocławia. Maszyna pracowała do 1992 roku, kiedy szyb wyłączono z eksploatacji, i została w maszynowni w komplecie.
Maszynownia jest halą z czerwonej cegły na cokole z czerwonego piaskowca, z detalami w duchu romańskim. Najstaranniej opracowano ścianę szczytową od strony wieży szybu, z dużymi drzwiami do wymiany części maszyny. Obok, przy ulicy Kłodzkiej, w 1916 roku stanął ceglany budynek administracji kopalni , z łukowymi oknami i wysuniętą środkową częścią z klatką schodową. Od początku mieścił biura kolejno kopalni Johann Baptista, Jan, Słupiec i Nowa Ruda.
W 1907 roku zbudowano dla kopalni łaźnię górniczą dla 400 osób, jedną z większych w zagłębiu. Miała 38 natrysków, lampy do naświetlania Solux i osiem wanien dla dozoru. Służyła do 1939 roku. Po wojnie w jej głównej hali urządzono lampownię szybu Jan, a w latach 70. przerobiono ją na biura, kasy, magazyny i pracownię plastyczną.
Najstarszy z zabytków to maszynownia szybu Oskar z 1852 roku. Szyb miał 131 metrów głębokości. W XIX wieku służył do wydobycia, z parową maszyną wyciągową, a od 1907 roku pracował w nim elektryczny wentylator. Po wojnie, pod nazwą Leszek, był szybem wentylacyjnym. W latach 60. XX wieku zlikwidowano go, a obok zgłębiono nowy szyb. Maszynownię zbudowano z czerwonego piaskowca uzupełnionego cegłą. Wejście i okna po bokach mają półkoliste zamknięcia w kamiennych obramieniach. Przez wiele lat budynek służył jako magazyn paliw.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Maszynownia szybu Lech, oprac. Monika i Jacek Gancarz, 1995
- Nadszybie z wieżą szybu Anna, oprac. Monika i Jacek Gancarz, Stanisław Januszewski, 1995
- Łaźnia górnicza przy szybie Anna, oprac. Monika i Jacek Gancarz, 1995
- Maszynownia szybu Jan, oprac. Monika i Jacek Gancarz, 1995
- Budynek administracyjny kopalni Jan, oprac. Monika i Jacek Gancarz, 1995
- Łaźnia górnicza kopalni Jan, oprac. Monika i Jacek Gancarz, 1995
- Maszynownia szybu Oskar, oprac. Monika i Jacek Gancarz, 1995
Źródła internetowe
- Maszynownia szybu Lech (zabytek.pl)
- Kopalnia Węgla Kamiennego Nowa Ruda (Wikipedia)
- Nowa Ruda, zlikwidowany zakład górniczy (Wyższy Urząd Górniczy)
- K. Manikowski, katastrofa w kopalni Ruben 1941 (Wieki Stare i Nowe, 2018)
- Muzeum Górnictwa w Nowej Rudzie (Wikipedia)
- Johann-Baptista-Grube (Wikipedia, de)
- Neuroder Revier (Wikipedia, de)
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…