Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie, neogotyk Ebersa

Kościół św. Mikołaja w Nowej Rudzie: największa neogotycka świątynia ziemi kłodzkiej, zbudowana z barwnej cegły po pożarze z 1884 roku według projektu Ebersa.

Widok z góry na ceglany kościół z wysoką zieloną iglicą wieży i kilkoma mniejszymi wieżyczkami, otoczony dachami miasta, w tle zalesione wzgórza.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Wieża kościoła św. Mikołaja stoi z boku, przy północnym ramieniu świątyni, i najlepiej ją widać nie z rynku, tylko znad Włodzicy. Ceglany kościół pod nią jest największym neogotyckim kościołem ziemi kłodzkiej. Zbudowano go po pożarze, który 23 maja 1884 roku strawił dużą część śródmieścia.

Trzeci kościół parafialny Nowej Rudy

Pierwsza wzmianka o Nowej Rudzie pochodzi z 1336 roku, a o tutejszym proboszczu, Reinhardzie, z 1337 roku. Najstarszy kościół parafialny, św. Krzyża, stał przy północnym wylocie dzisiejszej ulicy Cmentarnej. Na początku XVI wieku stracił swoją rangę na rzecz nowego kościoła św. Mikołaja, budowanego w latach 1500–1502 dalej przy tej samej ulicy. Ten drugi kościół stoi do dziś jako kościół Wniebowzięcia NMP.

Miasto rosło jednak na południe. Wokół rynku powstało Górne Miasto i to tam stanęła trzecia świątynia, ewangelicki kościół parafialny. Gdy go ukończono, przed 1567 rokiem, przeniesiono na niego wezwanie św. Mikołaja i prawa parafii. W 1624 roku kościół przejęli katolicy i od tamtej pory jest kościołem parafialnym.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Nowa Ruda: miasto Stillfriedów, sukienników i węgla

Stary kościół na Górnym Mieście

Pierwszy kościół w tym miejscu był renesansowy, z jedną nawą, prostym prezbiterium i wieżą postawioną z boku, jeszcze z echami późnego gotyku. W 1577 roku dobudowano od północy kaplicę, a w latach 1596–1599 wieżę.

W latach 1659–1660 kościół przebudowano w stylu baroku. Dostał jedną, rozświetloną nawę z wysokimi wnękami na kaplice, okna o półkolistym kształcie i wysoki hełm wieży z dwiema prześwitującymi latarniami. Przebudowę przypisuje się Andrei Carove, temu samemu, który rozbudował zamek. Był to jeden z wcześniejszych barokowych kościołów ziemi kłodzkiej. W 1741 roku odbudowano hełm wieży, w latach 1752–1754 odnowiono wnętrze w duchu rokoka, a około 1769 roku powstał ołtarz główny.

W 1884 roku stary kościół spłonął. Ruiny rozebrano w następnym roku.

Projekt Josepha Ebersa

Po pożarze parafia postanowiła zbudować większy kościół, na 4000 wiernych, i dokupiła sąsiednie działki przy ulicy Kościelnej. Projekt przygotował Joseph Ebers, architekt diecezji wrocławskiej. Urodził się w 1845 roku w Hildesheim, studiował w Hanowerze u Conrada Wilhelma Hasego i projektował kościoły w duchu tamtejszej szkoły neogotyku. Od 1883 do 1921 roku był radcą budowlanym diecezji. Zaprojektował między innymi kościoły św. Elżbiety i św. Henryka we Wrocławiu oraz kościół św. Piotra i Pawła w Katowicach. Zmarł we Wrocławiu w 1923 roku.

Noworudzki kościół Ebers oparł na wzorach gotyku ceglanego i gotyku wielkich katedr. Ze względu na rozmiary postawił go ukośnie do ulicy, na nierównej platformie niżej od jej poziomu, około 4 metry głębiej niż poprzedni. Fundamenty wzmocniono dodatkowymi łukami. Budowę w latach 1886–1890 prowadził Lauterbach z Wojborza. Wieżyczkę na dachu postawiono w 1888 roku, wieżę ukończono w 1890 roku. Elementy hełmu źle rozmieszczono i w 1902 roku trzeba go było wymurować na nowo, z granitu.

Pod wieżą urządzono kryptę Stillfriedów, dawnych właścicieli miasta, i kaplicę św. Krzyża. Stary cmentarz wokół kościoła zlikwidowano, szczątki pochowano we wspólnym grobie, a na jego miejscu urządzono plac kościelny z murem oporowym i ogrodzeniem. W 1898 roku stanęła na nim kaplica w podobnym stylu, a obok plebania i budynek gospodarczy. Te trzy budynki zaprojektował zapewne także Ebers.

Jak wygląda

Kościół ma kształt krzyża łacińskiego. Ma trzy nawy tej samej wysokości, ramiona poprzeczne i rozbudowaną część ołtarzową, zamkniętą trzema bokami. Ściany z cegły obłożono cegłą klinkierową w kilku kolorach, a cokół wykonano z czerwonego piaskowca. Platformę wokół kościoła podtrzymuje wysoki mur z tego samego kamienia.

Fasadę z wejściem ujmują dwie mniejsze, ośmioboczne wieżyczki ze schodami. Środkiem prowadzi ostrołukowy portal z kamiennym ornamentem i rozetami. Elewacje zdobią ceramiczne rozety, ażurowe ozdoby okien i fryzy z motywem czterolistnej koniczyny. Główna wieża jest czworoboczna u dołu i ośmioboczna wyżej, z czterema narożnymi wieżyczkami, trójkątnymi szczytami nad oknami i wysokim ostrosłupowym hełmem.

Fasada kościoła z czerwonej cegły, ostrołukowy portal z rozetą nad nim i dwie ośmioboczne wieżyczki po bokach, do wejścia prowadzą szerokie schody.
Fasada kościoła z czerwonej cegły, ostrołukowy portal z rozetą nad nim i dwie ośmioboczne wieżyczki po bokach, do wejścia prowadzą szerokie schody. Fot. Aktron, CC BY 3.0

W środku nawę główną oddzielają od bocznych rzędy okrągłych filarów, a ściany dzielą wiązki cienkich półkolumn. Filary, żebra sklepień, obramienia okien i balustrady galerii obłożono barwnym klinkierem. W nawach bocznych zbudowano galerie, połączone z chórem dla organisty. Sklepienia o krzyżujących się żebrach pokrywają malowidła z motywami roślinnymi, medalionami z ewangelistami, świętymi i aniołami. Polichromię wykonał w 1889 roku malarz Krachwitz z Ząbkowic. Prezbiterium podniesiono o około 180 centymetrów. Ma posadzkę z mozaiki z Mettlach, a nawa posadzkę z piaskowca.

Okrągły filar obłożony pasami cegły w kilku kolorach, z rzeźbioną głowicą, za nim rzędy ławek w nawie.
Okrągły filar obłożony pasami cegły w kilku kolorach, z rzeźbioną głowicą, za nim rzędy ławek w nawie. Fot. Dawid Galus, CC BY-SA 3.0 pl

Wyposażenie

Witraże prezbiterium z 1890 roku, ze scenami biblijnymi, wykonała pracownia Quidmanna, a malowali je szklarze Dürk z Żytawy i Redner z Wrocławia. Neogotyckie wyposażenie powstawało w latach około 1889–1914. Pracowali przy nim Joseph Elsner z Monachium, A. Wittig z Nowej Rudy, Dorf z Niwnic, warsztat Schmidta z Lądka i F. Wagner z Kłodzka. Niektóre ołtarze pomalował H. Richter z Lądka.

W 1890 roku zawieszono dzwony i ustawiono ołtarze, w 1895 roku konfesjonały, a w 1896 roku zawieszono żyrandole. Wnętrze tworzą ołtarz główny św. Mikołaja ze scenami biblijnymi, pięć ołtarzy bocznych, ambona, chrzcielnica, obudowa organów, ławki, konfesjonały i figury świętych i apostołów na filarach nawy. Przeniesiono tu też część wyposażenia ze starego kościoła.

Po 1945 roku

W 1960 roku, po pożarze zakrystii, kościół dostał nowy dach. W 1964 roku malarze Franciszek Ulrik i Henryk Borkowski przemalowali dekoracje prezbiterium. W latach 1971–1974 przeprowadzono generalny remont wnętrza: uzupełniono spoiny między cegłami, wymieniono tynki, odnowiono sklepienia i malowidła. Ołtarz główny konserwowano w 1964 i w 1994 roku, za drugim razem z udziałem konserwatorów A. Martineza i Stanislausa Netsvolodova. W 1993 roku uruchomiono zegar na wieży.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Berger A., Eine Übersicht über die Pfarreien und Kuratien der Grafschaft Glatz 1841–1946, Herford 1961
  • Białowąs M., Kościół i parafia rzymskokatolicka w Nowej Rudzie, Nowa Ruda 1948
  • Brzezicki S., Architektura kościołów Josepha Ebersa (1845–1923), praca magisterska, Wrocław 1999
  • Grzybowski W., Oddychając historią wieków, Nowa Ruda 1997
  • Heinke A., Die Grafschaft Glatz, Breslau 1941
  • Wittig J., Chronik der Stadt Neurode, Neurode 1937

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Nowa Ruda: inne miejsca

    Cały przewodnik po Nowej Rudzie

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Czarny Most i wiadukty Kolei Górskiej w Nowej Rudzie

    Czarny Most w Nowej Rudzie: stalowy most kolejowy nad Woliborką z lat 1879–1880, wiadukt w Zdrojowisku, żelbetowy wiadukt drogowy i dworzec na linii do Wałbrzycha.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Górny w Nowej Rudzie, siedziba syna Stillfrieda

    Dwór Górny w Nowej Rudzie: renesansowy dwór z 1598 roku przy Kościelnej, zbudowany dla Bernharda Stillfrieda, z portalem zdobionym herbami i delfinami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, czyli Zameczek

    Dwór Stillfriedów w Drogosławiu, dzielnicy Nowej Rudy: zwarty dom z czerwonego piaskowca z około 1600 roku, zwany Drogosławskim Zameczkiem.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: kaplica i wieża widokowa

    Góra Świętej Anny w Nowej Rudzie: barokowa kaplica pielgrzymkowa Stillfriedów z 1644 roku i kamienna wieża widokowa z 1911 roku na szczycie 647 m n.p.m.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kamienice Nowej Rudy: ulica Piastów i podcienia przy Rynku 7

    Stare kamienice Nowej Rudy: dawna ulica szewców Piastów z domem drukarza Klambta i reliefem lekarza oraz podcieniowa kamienica przy Rynku 7 z lat 1593–1603.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie, fundacja sukiennika

    Kaplica loretańska w Nowej Rudzie: barokowy domek z lat 1765–1767, ufundowany przez sukiennika Antona Klambta, ze schodami i kalwarią z 1773 roku.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie, dawny zbór ewangelicki

    Kościół Bożego Ciała w Nowej Rudzie: kamienny kościół ewangelicki z lat 1866–1868 w typie szkoły berlińskiej, po wojnie sklep, od 1997 roku znów świątynia.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu w Nowej Rudzie

    Kościół Matki Boskiej Bolesnej na Kościelcu: wotum mieszkańców Słupca za ocalenie przed zarazą z 1680 roku, z włoskimi sztukateriami i pustelnią.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Drogosławiu, kościół górników

    Kościół św. Barbary w Nowej Rudzie-Drogosławiu: świątynia górniczego przedmieścia z lat 1910–1911, z masywną fasadą w duchu romańskim i malowanymi stropami.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół św. Katarzyny w Słupcu i wilczy łeb w murze

    Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie-Słupcu: neogotycka świątynia z czerwonego piaskowca z lat 1885–1887, z romańskim kamieniem z wilczym łbem w ścianie.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Świętego Krzyża w Nowej Rudzie pod skałą Boguszy

    Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Nowej Rudzie: miejsce najstarszej parafii, barokowa świątynia z 1726 roku i jej walka ze szkodami górniczymi.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie z lat 1500–1502

    Kościół Wniebowzięcia NMP w Nowej Rudzie: późnogotycka świątynia przy Cmentarnej, w której schronili się katolicy, gdy panowie miasta przeszli na protestantyzm.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Ratusz w Nowej Rudzie i sala rady pod drewnianym stropem

    Ratusz w Nowej Rudzie: jasny gmach z detalami z czerwonego piaskowca z lat 1892–1894, sala rady pod drewnianym stropem i szlifowane szyby ze scenami z życia miasta.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Kopalnie Nowej Rudy: szyby Lech, Anna i Jan, łaźnie i sztolnia

    Zabytki górnicze Nowej Rudy: maszynownia szybu Lech, wieża szybu Anna, kopalnia Jan w Słupcu, łaźnie górnicze i podziemna trasa z kolejką w sztolni.

    Nowa Ruda · 10 listopada 2026

    Zamek Stillfriedów w Nowej Rudzie nad Włodzicą

    Zamek w Nowej Rudzie: siedziba Donynów i Stillfriedów nad Włodzicą, przebudowana w 1796 roku na pałac z barokowym frontem od strony rynku.

    Otwórz pełną mapę ↗