Ratusz w Lubaniu i Wieża Kramarska na rynku

Ratusz w Lubaniu: renesansowy gmach z lat 1539–1544 z kamiennymi portalami Hansa Lindnera, Muzeum Regionalne w środku i Wieża Kramarska po starszym ratuszu.

Długi, jasny trzykondygnacyjny ratusz z czerwonym dachem i wysoką białą wieżą z zielonym, cebulastym hełmem, w fasadzie kamienne portale i tarcza zegara.
Fot. SchiDD, CC BY-SA 4.0

Na zworniku sklepienia w jednej z sal lubańskiego ratusza , czyli w kamieniu spinającym żebra w najwyższym punkcie, Hans Lindner wykuł swój podpis i rok 1543. Był kamieniarzem ze Lwówka Śląskiego i przez kilka lat pracował przy ratuszu, który miasto stawiało w miejsce starego, zniszczonego pożarem.

Ratusz miasta Sześciu Miast

Lubań od 1346 roku należał do Związku Sześciu Miast Łużyckich, sojuszu sześciu królewskich miast Górnych Łużyc: Budziszyna, Zgorzelca, Żytawy, Lubija, Kamieńca i Lubania. Miasta połączyły się przede wszystkim po to, żeby wspólnie chronić handel przed rycerzami napadającymi na kupców w drodze.

Poprzedni ratusz stał na środku rynku. W 1487 roku uszkodził go pożar i budynek zaczął niszczeć. Około 1540 roku rada rozebrała go w większości, a plac sprzedała prywatnemu właścicielowi. Nowy ratusz powstał w latach 1539–1544 w południowo-zachodniej pierzei rynku, u wylotu ulicy Brackiej.

Kto go zaprojektował, nie wiadomo na pewno. Najczęściej wymienia się Johanna, czyli Hansa Lindnera. Lindner, urodzony około 1500 roku we Lwówku, uczył się w warsztacie Benedikta Rieda, pracował przy przebudowie fary we Lwówku i przy ratuszu w Bolesławcu w 1539 roku, a w Lubaniu w latach 1539–1543 wykonał kamieniarkę ratusza. Według innej wersji autor projektu jest nieznany i mógł przyjechać z Italii.

Ratusz był gotowy w 1544 roku. Trzy lata później Związek Sześciu Miast oskarżono o zdradę króla Ferdynanda I w czasie wojny szmalkaldzkiej. Miastom zarzucano, że przysłały mało wojska i źle uzbrojonego, unikały podatków i nie słuchały rozkazów. Lubań zapłacił wysoką karę, stracił dużą część ziem i przywilejów. Większość przywilejów z czasem odkupił za ogromne pieniądze, ale majątków ziemskich w większości już nie odzyskał. W związku pozostał do 1815 roku, gdy Kongres Wiedeński podzielił Górne Łużyce.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Wieża Bracka, ratusz Lindnera i wygasły wulkan w Lubaniu

Portale z piaskowca

Ratusz ma trzy piętra i kształt litery L: szeroki korpus i wąskie skrzydło wschodnie. Tam, gdzie się łączą, stoi wieża. Na dole jest kwadratowa, wyżej ośmioboczna, z węższą nadstawką i barokowym hełmem o cebulastym kształcie, z otwartą latarnią na szczycie. Mury wzniesiono z kamienia i cegły, a ściany pokryto tynkiem. Okna w kamiennych obramieniach na piętrach są zdwojone.

W przyziemiu fasady od strony rynku są dwa renesansowe portale, z 1539 i 1543 roku, oraz obramienie zegara, wszystkie z piaskowca. Zdobią je wijące się wzory roślinne, motywy przypominające ozdobne świeczniki i postacie. W głównym portalu wejście zamyka półkolisty łuk, a między kolumnami na cokołach umieszczono tarczę herbową. Wokół wejścia wykuto maski, delfiny i postacie łączące cechy ludzi i zwierząt. Na portalu z 1543 roku umieszczono herby Ferdynanda I i Lubania.

Kamienny portal ratusza: drzwi w półokrągłym łuku między kolumnami na wysokich cokołach, po bokach dwie tarcze herbowe, nad wejściem rzeźbiony fryz, przed portalem kamienne schody.
Kamienny portal ratusza: drzwi w półokrągłym łuku między kolumnami na wysokich cokołach, po bokach dwie tarcze herbowe, nad wejściem rzeźbiony fryz, przed portalem kamienne schody. Fot. SchiDD, CC BY-SA 4.0

Zachodni portal był dawniej przejazdem, w 1874 roku zamieniono go na okno. Ma motywy wzorowane na sztuce Florencji i bywa zaliczany do najpiękniejszych na Dolnym Śląsku. Drugi, prowadzący na schody wieży, przypomina antyczny łuk triumfalny z czterema kolumnami.

Trzeci portal jest barokowy, z XVIII wieku, i stoi w ścianie południowo-zachodniej. Przeniesiono go tu z rozebranej Miejskiej Szkoły Ceglarzy. Zdobi go figurka Merkurego. Szkołę ceglarzy założył w 1894 roku razem z burmistrzem Albert Augustin, właściciel lubańskich zakładów ceramicznych, i kierował nią do 1906 roku.

Sale pod sklepieniami z żeber

Na parterze korpusu jest duża, dwunawowa sala mieszczańska. Jej sklepienie przypomina sieć z kamiennych żeber i opiera się na trzech ośmiobocznych filarach. Podobne sklepienia mają Sala Rady i sala zachodnia. Między nimi jest przedsionek, w którym żebra biegną po łukach i prostych liniach. Na piętrze znajduje się Sala Rajców z trzema filarami i półkolistym sklepieniem z wciętymi w nie mniejszymi łukami. W tylnej części piętra jest tak zwana Sala Królewska z 1627 roku, z której korzystał burmistrz. W izbach dwóch pierwszych kondygnacji zachowały się trzy renesansowe portale.

Bogato rzeźbiony kamienny portal we wnętrzu ratusza, z półkolistym przejściem i płaskorzeźbionym zwieńczeniem, za nim jasna sala muzealna.
Bogato rzeźbiony kamienny portal we wnętrzu ratusza, z półkolistym przejściem i płaskorzeźbionym zwieńczeniem, za nim jasna sala muzealna. Fot. KazimierzP, CC BY-SA 2.0
Okrągły kamienny zwornik z płaskorzeźbą herbu w miejscu, gdzie krzyżują się cztery białe żebra sklepienia na czerwonym tle.
Okrągły kamienny zwornik z płaskorzeźbą herbu w miejscu, gdzie krzyżują się cztery białe żebra sklepienia na czerwonym tle. Fot. KazimierzP, CC BY-SA 2.0

Ratusz wiele razy płonął: w 1659, 1670, 1696 i 1760 roku. Po ostatnim, wielkim pożarze miasta odbudowywano go od 1760 roku przez kolejne lata. Pod koniec XVII wieku dobudowano skrzydło wschodnie i postawiono barokowy hełm wieży. Wnętrza przerabiano w 1810 roku, a w 1828 roku dwuspadowy dach zastąpiono dachem łamanym, o dwóch spadkach z każdej strony. Kolejne przeróbki wnętrz przyszły w XX wieku.

Jasna sala ze sklepieniem z siecią żeber opartą na filarach, pośrodku podświetlone gabloty muzealne.
Jasna sala ze sklepieniem z siecią żeber opartą na filarach, pośrodku podświetlone gabloty muzealne. Fot. Mastermili, CC BY 4.0

W 1945 roku ratusz został częściowo zniszczony. Odbudowano go według projektu z 1949 roku, a prace zakończono w latach 1967–1972. Część gmachu przeznaczono wtedy na Muzeum Regionalne. Muzeum działa tu do dziś. Pokazuje między innymi wystawy „Lubań na Via Regia”, „Lubańska Archeologia”, minerały i skały zachodniej części Dolnego Śląska oraz malarstwo regionalne. W ratuszu mieszczą się też urząd stanu cywilnego i biblioteka. Ostatni duży remont budynek przeszedł w 2011 roku.

Wieża Kramarska

Naprzeciw ratusza, na środku rynku, stoi Wieża Kramarska . To ostatnia część dawnego ratusza, który rozebrano w XVI wieku. Ratusza nie burzono całego, bo wieża stała w samym środku miasta, nadawała się na punkt straży i miała dzwon zegarowy. Wokół niej postawiono domy mieszkalne.

Kiedy powstał ratusz, którego jest pozostałością, nie wiadomo na pewno. Dawniej datowano go na pierwszą połowę XIII wieku. Badania archeologiczne z lat 90. XX wieku przesunęły tę datę na czas znacznie późniejszy, a wieżę uznaje się za pozostałość ratusza starszego od obecnego, ale nie najstarszego w mieście. Sama wieża powstała prawdopodobnie w XIV wieku.

Nazwa pochodzi od kramów, które stały wokół wieży. Handlowali tu sukiennicy, szewcy, piekarze i rzeźnicy. Po zniszczeniach z 1760 roku blok domów na środku rynku przebudowano na sklepy i warsztaty.

Kwadratowa, ciemna kamienna wieża z ośmioboczną górną częścią i niskim dachem, wyrastająca ponad rząd kolorowych kamienic na rynku, obok dom z drewnianą konstrukcją ścian.
Kwadratowa, ciemna kamienna wieża z ośmioboczną górną częścią i niskim dachem, wyrastająca ponad rząd kolorowych kamienic na rynku, obok dom z drewnianą konstrukcją ścian. Fot. SchiDD, CC BY-SA 4.0

Wieżę postawiono na planie kwadratu, wyżej przechodzi w ośmiobok, a nakrywa ją prosty dach w kształcie namiotu. Mury są z kamienia i cegły, a narożniki wzmocniono równymi blokami bazaltu. Okna są małe i rozmieszczone nieregularnie. Wnętrza nie są dostępne dla zwiedzających.

8 marca 1945 roku, po krótkim odbiciu Lubania z rąk Armii Czerwonej, na rynku przemawiał do niemieckich żołnierzy Joseph Goebbels. Walki zniszczyły większość zabudowy wokół wieży, a ruiny rozebrano. Wieża przez lata stała samotnie. Remontowano ją w latach 60. i w latach 1975–1979. W latach 1991–2004 wokół niej odbudowano blok domów na środku rynku według projektu Janusza Tarantowicza. Częściowo odtwarzają one dawną zabudowę, a projekt uznano za wzorcowy.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • H. Lutsch, Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Bd. III, Breslau 1891
  • P. Berkel, Geschichte der Stadt Lauban, Lauban 1896
  • T. Broniewski, Renesansowy ratusz w Lubaniu Śl., Teka Konserwatorska z. 3, 1956
  • J. Pilch, Ratusze śląskie, Ossolineum 1965
  • Dokumentacja konserwatorska ratusza w Lubaniu za okres 1908–1972, PKZ Wrocław 1976 (mps)
  • J. Pilch, Zabytki architektury Dolnego Śląska, Ossolineum 1978
  • J. Ilkosz, Studium historyczno-urbanistyczne Lubania Śląskiego, PKZ Wrocław 1987
  • Słownik Geografii Turystycznej Sudetów, t. 2: Pogórze Izerskie, red. M. Staffa, Wrocław 2003
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Lubań: inne miejsca

    Cały przewodnik po Lubaniu

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dom pod Okrętem w Lubaniu i kupcy sukna

    Dom pod Okrętem w Lubaniu: barokowy dom kupców sukna przy murach miejskich, z płaskorzeźbą żaglowca nad drzwiami, przedwojenne muzeum i legenda o głowie kobyły.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dom Solny w Lubaniu, miejski spichlerz między murami

    Dom Solny w Lubaniu: bazaltowy magazyn z lat 1537–1539, zbudowany między dwoma pasami murów na zapasy na wypadek wojny i zarazy, później więzienie i remiza.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dworzec i parowozownia wachlarzowa w Lubaniu

    Dworzec Lubań Śląski z cegły Augustina i parowozownia wachlarzowa na 21 torów: zabytki Śląskiej Kolei Górskiej, która dotarła do Lubania w 1865 roku.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kamienna Góra w Lubaniu: wulkan, park i Zameczek

    Kamienna Góra w Lubaniu: park na wygasłym wulkanie z bazaltowymi słupami w dawnym kamieniołomie, bombami wulkanicznymi i Zameczkiem z 1908 roku na szczycie.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Marii Panny w Lubaniu, gotycka kaplica za murami

    Kościół Marii Panny w Lubaniu: gotycka świątynia u stóp Kamiennej Góry, dawna kaplica cmentarna i morowa, od XVII wieku ewangelicka, z kamiennymi głowami pod sklepieniem.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy w Lubaniu

    Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy, dziś dzielnicy Lubania: gotycka świątynia nad Kwisą z kaplicą grobową Eberhardów i barokową amboną, obok dawny zajazd.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Trójcy Świętej w Lubaniu, neogotyk Langera

    Kościół Trójcy Świętej w Lubaniu: neogotycka świątynia magdalenek z lat 1857–1861 według projektu Alexisa Langera, przerobionego przez Alberta Augustina.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wieża Bracka i bazaltowe mury obronne Lubania

    Wieża Bracka w Lubaniu: 45 metrów bazaltu z 1318 roku, oblężenia husytów i szwedzkie próby rozbiórki, a obok niej odcinki podwójnych murów obronnych przy ulicy Podwale.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wieża Trynitarska i dawne gimnazjum na placu Lompy

    Wieża Trynitarska w Lubaniu to wszystko, co zostało po farze spalonej w 1760 roku. Obok stoi gmach gimnazjum łacińskiego ufundowanego przez kanclerza Adriana Albinusa.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wille w Lubaniu na zboczu Kamiennej Góry

    Dwie XIX-wieczne wille w Lubaniu u stóp Kamiennej Góry: przy alei Kombatantów 2, z wieżą i kolorowymi kafelkami w korytarzach, i przy Górnej 1, z kolumnową loggią.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Zakłady ceramiczne Alberta Augustina w Lubaniu

    Zakłady ceramiczne Alberta Augustina w Lubaniu: cegielnia z 1854 roku przy ulicy Izerskiej, której cegła i terakota trafiały do Berlina, Europy i Ameryki Południowej.

    Otwórz pełną mapę ↗