Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
W 1893 roku z dworca w Lubaniu odjechało 140 415 pasażerów. Na dworcu była restauracja, bufet, kasy biletowe i bagażowe, telegraf oraz osobne poczekalnie: dla kobiet, dla podróżnych pierwszej i drugiej klasy oraz dla trzeciej i czwartej. Pociągi jeździły stąd do Zgorzelca, Węglińca i Jeleniej Góry.
Śląska Kolej Górska
Plany kolei u podnóża Sudetów przygotowywano od 1851 roku. W latach 60. XIX wieku rosło zapotrzebowanie na śląski węgiel kamienny. W 1862 roku sejm pruski przyznał na budowę Śląskiej Kolei Górskiej 11,4 miliona talarów. Lubań dał 20 tysięcy talarów, podobną kwotę dołożył powiat. Linię budowało państwo, a gminy musiały oddać za darmo grunty pod tory.
Budowę zaczęto 13 sierpnia 1863 roku od pierwszego wbicia łopaty na trasie z Węglińca do Lubania, w okolicy dzisiejszego przejazdu na ulicy Tkackiej. 18 września 1865 roku odebrano trasę z Węglińca do Rybnicy pod Jelenią Górą, razem z odgałęzieniem ze Zgorzelca do Lubania. Dwa dni później linię poświęcono i oficjalnie otwarto.
Budową kierował radca rządowy Karl Malberg, a dworce zaprojektował architekt Hermann Cuno z Bydgoszczy. W latach 1865–1866 powstały według jego projektów dworce w Węglińcu, Lubaniu, Jeleniej Górze, Janowicach Wielkich i Wałbrzychu.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Wieża Bracka, ratusz Lindnera i wygasły wulkan w Lubaniu
Dworzec z lubańskiej cegły
Lubański dworzec zbudowano w latach 1864–1866. Cegłę dostarczyły zakłady ceramiczne Alberta Augustina, a Augustin sam kierował budową. Według lubańskich przekazów to ta sama cegła, której kolor zawdzięcza berliński Czerwony Ratusz.
Dworzec stoi na południowym skraju miasta. Z trzech stron otaczają go tory: na zachodzie do Zgorzelca, na północy do Węglińca, na południu do Jeleniej Góry. Z centrum prowadzi do niego aleja lip, klonów i jesionów, dzisiejsza ulica Dworcowa, która kończy się dużym placem przed fasadą.
Budynek miał dwa skrzydła, północne i południowe, połączone łącznikiem. Główne wejście było w skrzydle północnym, a wyjścia na dwa perony po obu stronach łącznika. To przykład pruskiego budownictwa z nieotynkowanej cegły z drugiej połowy XIX wieku. Ściany obłożono cegłą licową i bogato ozdobiono ceglanymi gzymsami, ramami, rozetami, ozdobnymi zwieńczeniami narożników i ażurową balustradą tarasu z wazami. Później elewacje pomalowano farbą w kolorach ugru, brązu i bieli.
W środku centralny hol na obu piętrach oświetla duży, ośmioboczny świetlik. Nad dawną poczekalnią trzeciej i czwartej klasy strop podtrzymują stalowe, ażurowe dźwigary, a kratownice wypełniono ozdobnymi rozetami.
Dworzec przebudowywano wkrótce po otwarciu. Jeszcze w XIX wieku dostawiono przybudówki po bokach fasady, około 1910 roku zmieniono okna i drzwi, a zapewne około 1920 roku postawiono zadaszenia nad peronami.
Wojna i powojenne losy
Linię zelektryfikowano przed wojną. W czasie II wojny światowej lubański węzeł kolejowy mocno ucierpiał, uszkodzony został też dworzec. Po wojnie Śląska Kolej Górska znalazła się w Polsce i weszła do sieci PKP. Jej wyposażenie elektryczne uznano jednak za radziecką zdobycz wojenną, rozebrano je i wywieziono do ZSRR. Linię ponownie zelektryfikowano dopiero w latach 60. i 80. XX wieku.
Po wojnie rozebrano południową część dworca, być może zniszczoną w czasie walk. W latach 70. urządzono od nowa hol. Na ulicy Dworcowej pierwsze kroki w Lubaniu stawiali powojenni osadnicy.
W 2026 roku PKP ogłosiły przetargi na projekt przebudowy dworca. Przetarg na same roboty zaplanowano na pierwszą połowę 2028 roku. Budynek ma zachować swój wygląd, a dużą część wynajmie Urząd Miasta Lubań, między innymi na miejską bibliotekę.
Parowozownia wachlarzowa
Kawałek na zachód od dworca, na terenie dawnych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego, stoi parowozownia wachlarzowa . Zakład powstał razem z koleją jako Królewskie Warsztaty Główne. W parowozowni remontowano lokomotywy, które obsługiwały Śląską Kolej Górską. Według jednych źródeł oddano ją do użytku w 1865 roku, według innych pod koniec lat 60. XIX wieku.
Budynek ma kształt wycinka koła. Lokomotywy wjeżdżały do niego z obrotnicy, ruchomej platformy z torem, którą obracano w stronę wybranego stanowiska. Od obrotnicy rozchodziło się wachlarzowo pierwotnie 21 torów, a każdy prowadził do osobnych wrót. Dach z drewna wzmocnionego stalowymi ściągami opiera się na ceglanych słupach, po 22 od frontu i od tyłu. W kalenicy i na połaciach dachu jest mnóstwo drewnianych wywietrzników z małymi daszkami. Wrota i okna zamknięto płaskimi łukami.
W latach 1916–1920 zakład gruntownie zmodernizowano, w związku z elektryfikacją Śląskiej Kolei Górskiej. W północnej części parowozowni urządzono wtedy magazyny i warsztat mechaniczny z suwnicą. Zlikwidowano siedem z 21 torów, wrota zamurowano i wstawiono w ich miejsce okna. Wymieniono też obrotnicę na większą. Obrotnica z lat 20. XX wieku, z silnikiem elektrycznym, zachowała się. Obok stanęła nowa parowozownia z 1920 roku, w której tabor przestawiano już nie na obrotnicy, tylko na przesuwnicy, platformie jeżdżącej w poprzek torów.
W 1945 roku zakład przejęli Polacy niemal bez zniszczeń, ale wyposażenie warsztatów wywieziono do Związku Radzieckiego. Parowozownię najpierw przejęły PKP, potem stała się częścią Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego. Budowano i remontowano w niej wagony dla kolei, a od 1990 roku także tramwaje z Wrocławia, Krakowa i Gorzowa Wielkopolskiego. Pracownicy nazywali ją wagonówką.
Hala ma prawie trzy tysiące metrów kwadratowych. Należy do specjalnej strefy ekonomicznej i jest najstarszym budynkiem jej lubańskiej części. W Europie zachowało się zaledwie kilkanaście takich parowozowni. Podobna, mniejsza, z ośmioma stanowiskami, stoi przy dawnym węźle kolejowym fabryk bawełny w Dzierżoniowie.
Wiosną 2022 roku w parowozowni wybuchł pożar. Okna i drzwi zabito deskami, żeby nikt nie wchodził do środka. Przetarg na odtworzenie drewnianej konstrukcji dachu w dawnej formie rozstrzygnięto dopiero za piątym razem. Umowę podpisano z firmą TMB Polska za 3,1 miliona złotych netto, a 400 tysięcy złotych dołożyło Ministerstwo Kultury.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Dworzec kolejowy Lubań Śląski, oprac. M. Sibilski, 2018
- Parowozownia wachlarzowa w Lubaniu, oprac. Stanisław Januszewski, 1997
Bibliografia
- Zeitschrift für Bauwesen, Jg. XXIII, 1873
- J. Bufe, Schlesische Eisenbahn, 1971
- J. Bufe, Eisenbahnen in Schlesien. Ostdeutsche Eisenbahngeschichte, Bd. 4, Egglham 1993
- M. Jerczyński, S. Koziarski, 150 lat kolei na Śląsku, Opole 1993
- M. Sibilski, Historia kolei żelaznej w Lubaniu, Świat Kolei nr 12/2014
- P. Dominas, Architektura Śląskiej Kolei Górskiej, Łódź 2014
Źródła internetowe
- Droga do rewitalizacji lubańskiego dworca kolejowego (luban.pl)
- Lubań Śląski (Wikipedia)
- PKP planują modernizację dworców w Lubaniu Śląskim i Kudowie-Zdroju (wroclaw.pl)
- Parowozownia wachlarzowa zostanie uratowana (lubanski.eu)
- Kolejny przetarg na remont parowozowni (lubanski.eu)
- Zabytkowa parowozownia w Lubaniu będzie miała nowy dach (eluban.pl)
- Rewitalizacja parowozowni w Lubaniu wkrótce się rozpocznie (luban.pl)
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…