Dom pod Okrętem w Lubaniu i kupcy sukna

Dom pod Okrętem w Lubaniu: barokowy dom kupców sukna przy murach miejskich, z płaskorzeźbą żaglowca nad drzwiami, przedwojenne muzeum i legenda o głowie kobyły.

Duży, trzykondygnacyjny dom z żółtą elewacją, białymi pilastrami i wysokim czerwonym dachem z rzędem lukarn, przed nim drzewa bez liści i chodnik.
Fot. InnaIna, CC BY-SA 3.0

Nad drzwiami Domu pod Okrętem wmurowano płytę z piaskowca z żaglowcem płynącym po wzburzonym morzu. Kupcy, którzy tu mieszkali, handlowali suknem. Od tej płaskorzeźby Polacy nazwali budynek Domem pod Okrętem. Dawni niemieccy mieszkańcy mówili na niego po prostu Okręt, das Schiff, i mieli na myśli coś innego: kształt całego domu.

Kamienna płyta w prostokątnej ramie nad drzwiami, na niej płaskorzeźba żaglowca z wydętymi żaglami na falach.
Kamienna płyta w prostokątnej ramie nad drzwiami, na niej płaskorzeźba żaglowca z wydętymi żaglami na falach. Fot. InnaIna, CC BY-SA 3.0

Kupcy Kirchhoffowie przy Bramie Zgorzeleckiej

Ród Kirchhoffów handlował płótnem i suknem. W 1543 roku bracia Kirchhoffowie odkupili od rady miejskiej ogród przy Bramie Zgorzeleckiej. Pod koniec XVII wieku rodzina doszła do dużego znaczenia.

Dom zbudował dla siebie kupiec sukienny Johann Gottlieb Kirchhoff, w miejscu trzech spalonych domów przy dawnej Badergasse, dziś ulicy Dzielnej. Kiedy to było, przekazy mówią różnie. Na niezachowanej chorągiewce na dachu widniał rok 1715. Inne przekazy podają 1703 albo 1704 rok, a niektóre koniec XVII wieku.

Budynek przylega jedną ścianą do wewnętrznego pierścienia murów miejskich obok dawnej Bramy Zgorzeleckiej. Fasada od ulicy Starej biegnie nieco nieregularnie, prawdopodobnie po linii dawnej zabudowy, a główne wejście jest na wprost wylotu ulicy Dzielnej. Ściany północna i południowa mają różną szerokość, a dach jest dwuspadowy i łamany. Taki nieregularny kształt kojarzy się z odwróconym kadłubem dawnego żaglowca, stąd niemiecka nazwa Okręt.

Dom był jednocześnie biurem handlowym, magazynem i mieszkaniem. Na parterze były cztery duże pomieszczenia: sień z klatką schodową, sala zachodnia przez całą szerokość budynku i dwie sale pośrodku, zapewne magazyny i hale kupieckie, w których zawierano transakcje. Na pierwszym piętrze mieszkała rodzina, tu były reprezentacyjne pokoje. Ich stropy zdobiły bogate dekoracje ze stiuku, czyli z masy gipsowej: jedne delikatne, z drobnymi roślinnymi ornamentami, inne w grubych ramach, z liśćmi akantu i fantazyjnymi inicjałami pośrodku. Najwyższe piętro było zwykłym mieszkaniem.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Wieża Bracka, ratusz Lindnera i wygasły wulkan w Lubaniu

Ocalały z pożaru, dom Rostów

14 lipca 1760 roku Lubań strawił wielki pożar. Dom pod Okrętem był jednym z niewielu budynków, które przetrwały.

Kirchhoffowie mieszkali w nim ponad sto lat. Gdy ich ród wygasł, w XIX wieku dom kupiła rodzina Rostów, także kupców. Od nich nazywano go też Domem Rostów, Rostschehaus. Nowi właściciele nie mieli pieniędzy na utrzymanie budynku, hipoteka była zadłużona i Okręt zaczął niszczeć. W latach 20. XX wieku groził zawaleniem.

Muzeum miejskie

Ratunek przyszedł od lubańskiego uczonego Fritza Bertrama. Zaproponował władzom miasta, żeby urządzić w Okręcie muzeum miejskie. Pieniądze dał w latach 30. Gustav Winkler, największy w mieście fabrykant chusteczek. W 1938 roku na trzech tysiącach lubańskich krosien wyrabiano trzy miliony chusteczek tygodniowo, czyli 95 procent wszystkich chusteczek w Niemczech. Winkler przekazał na muzeum 100 tysięcy marek, a miasto dołożyło 40 tysięcy.

Remont był gruntowny, ale nie zatarł kupieckiego charakteru budynku. Zachowano dawny układ pomieszczeń i odnowiono barokowe sztukaterie. Na parterze urządzono kupieckie biuro i warsztat tkacki, na pierwszym piętrze dawne kupieckie pokoje mieszkalne i izbę cechu, a na najwyższym piętrze wystawę o historii miasta. W zbiorach była porcelana, szkło, broń, minerały, skały i stare dokumenty. Właściciel zamku Czocha podarował muzeum makietę swojego zamku.

Okręt w 1945 roku

Pod koniec wojny przy Domu pod Okrętem miała stanowisko dowodzenia Armia Czerwona, a 1 marca 1945 roku toczyły się o niego walki. Budynek został ciężko zniszczony: zawaliły się stropy, konstrukcja dachu i jeden ze szczytów. Większość zbiorów muzeum przepadła, zaginęła też makieta zamku Czocha.

Jeszcze długo po wojnie Okręt stał z dziurawym dachem, wybitymi oknami i wielką dziurą w górnej części ściany. W latach 1958–1959 odbudowano zawalony szczyt, położono nową konstrukcję dachu i nowe pokrycie. Pełna odbudowa przyszła w latach 1966–1972. Dom przekazano wtedy kuratorium oświaty na internat liceum. Wnętrza przebudowano, a z dawnych stiukowych stropów zostały tylko nieliczne zdjęcia. Dziś w budynku mieści się urząd skarbowy.

Legendy Okrętu

Wokół Okrętu krąży sporo opowieści. Mówi się o podziemnych korytarzach do klasztorów franciszkanów i magdalenek, o zamurowanych kochankach i o malowidłach, które się poruszały. Przed wojną zwiedzających straszył w piwnicy Szary Człowiek, postać wymyślona wokół muzealnej instalacji. Najbardziej znana legenda mówi o skarbie kobyły: w sylwestra, trzynaście minut przed północą, w okrągłym oknie szczytu ma się pokazywać głowa konia.

Jak wygląda Dom pod Okrętem

Mury są z łamanego kamienia z niewielkim dodatkiem cegły, otynkowane z obu stron. Podokienniki i płyta z żaglowcem są z piaskowca, gzyms pod dachem z cegły, a obramienia okien, płaskie pionowe pasy na ścianach i poziome gzymsy między piętrami wyprowadzono w tynku. Dach kryje karpiówka, płaska dachówka ułożona podwójnie w tak zwaną koronkę. Konstrukcja dachu jest drewniana i dwupiętrowa.

Piwnice nakrywają półkoliste sklepienia, w które wcięto mniejsze łuki. Część parteru też jest sklepiona, między innymi sień i klatka schodowa. Pozostałe pomieszczenia mają drewniane stropy.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • J. Gregorczyk, Dom pod Okrętem. Studium historyczno-architektoniczne
  • W. Menzel, Heimatbuch des Kreises Lauban in Schlesien, 1966
  • W. Kononowicz, Lubań Śląski, Warszawa 1972
  • Prace konserwatorskie na terenie województwa wrocławskiego (lata 1945–1966 i 1969–1973)

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Lubań: inne miejsca

    Cały przewodnik po Lubaniu

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dom Solny w Lubaniu, miejski spichlerz między murami

    Dom Solny w Lubaniu: bazaltowy magazyn z lat 1537–1539, zbudowany między dwoma pasami murów na zapasy na wypadek wojny i zarazy, później więzienie i remiza.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Dworzec i parowozownia wachlarzowa w Lubaniu

    Dworzec Lubań Śląski z cegły Augustina i parowozownia wachlarzowa na 21 torów: zabytki Śląskiej Kolei Górskiej, która dotarła do Lubania w 1865 roku.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kamienna Góra w Lubaniu: wulkan, park i Zameczek

    Kamienna Góra w Lubaniu: park na wygasłym wulkanie z bazaltowymi słupami w dawnym kamieniołomie, bombami wulkanicznymi i Zameczkiem z 1908 roku na szczycie.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Marii Panny w Lubaniu, gotycka kaplica za murami

    Kościół Marii Panny w Lubaniu: gotycka świątynia u stóp Kamiennej Góry, dawna kaplica cmentarna i morowa, od XVII wieku ewangelicka, z kamiennymi głowami pod sklepieniem.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy w Lubaniu

    Kościół Narodzenia NMP w Uniegoszczy, dziś dzielnicy Lubania: gotycka świątynia nad Kwisą z kaplicą grobową Eberhardów i barokową amboną, obok dawny zajazd.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Kościół Trójcy Świętej w Lubaniu, neogotyk Langera

    Kościół Trójcy Świętej w Lubaniu: neogotycka świątynia magdalenek z lat 1857–1861 według projektu Alexisa Langera, przerobionego przez Alberta Augustina.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Ratusz w Lubaniu i Wieża Kramarska na rynku

    Ratusz w Lubaniu: renesansowy gmach z lat 1539–1544 z kamiennymi portalami Hansa Lindnera, Muzeum Regionalne w środku i Wieża Kramarska po starszym ratuszu.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wieża Bracka i bazaltowe mury obronne Lubania

    Wieża Bracka w Lubaniu: 45 metrów bazaltu z 1318 roku, oblężenia husytów i szwedzkie próby rozbiórki, a obok niej odcinki podwójnych murów obronnych przy ulicy Podwale.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wieża Trynitarska i dawne gimnazjum na placu Lompy

    Wieża Trynitarska w Lubaniu to wszystko, co zostało po farze spalonej w 1760 roku. Obok stoi gmach gimnazjum łacińskiego ufundowanego przez kanclerza Adriana Albinusa.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Wille w Lubaniu na zboczu Kamiennej Góry

    Dwie XIX-wieczne wille w Lubaniu u stóp Kamiennej Góry: przy alei Kombatantów 2, z wieżą i kolorowymi kafelkami w korytarzach, i przy Górnej 1, z kolumnową loggią.

    Lubań · 11 listopada 2026

    Zakłady ceramiczne Alberta Augustina w Lubaniu

    Zakłady ceramiczne Alberta Augustina w Lubaniu: cegielnia z 1854 roku przy ulicy Izerskiej, której cegła i terakota trafiały do Berlina, Europy i Ameryki Południowej.

    Otwórz pełną mapę ↗