Wieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku

Wieża ciśnień w Jaworze z 1887 roku to ceglana kolumna wysoka na 27 metrów, ze zbiornikiem w głowicy. Wodociąg zaprojektował inżynier Bernhard Salbach z Drezna.

Ceglana wieża ciśnień w Jaworze na kamiennej podstawie, z fryzem z małych łuków pod szerszą głowicą, obok ulica z kamienicami.
Fot. Gmina Jawor, jawor.pl

Na środku placu Seniora, na obszernym skwerze w najwyższym punkcie miasta, stoi ceglana wieża ciśnień . Ma około 27 metrów wysokości. Wygląda jak gruba, okrągła kolumna z nieco szerszą głowicą na szczycie i dachem w kształcie stożka. W głowicy jest zbiornik na wodę, z którego woda spływa do miejskiej sieci pod własnym ciężarem.

Zanim w Jaworze popłynęła woda z kranu

Pierwszy wodociąg w Jaworze zbudowano w 1538 roku. Woda płynęła drewnianymi rurami z ujęcia przy dzisiejszej ulicy Myśliborskiej do studni na rynku. Jeszcze pod koniec XIX wieku mieszkańcy czerpali wodę z kopanych, prywatnych studni i z trzech cystern, do których woda spływała rurociągiem ze źródła. Działała też mała przepompownia z kołem wodnym. Podnosiła wodę ze studni na wysokość 6 metrów, skąd spływała do miasta.

W latach 1887–1888 inżynier Bernhard Salbach z Drezna zaprojektował na zlecenie magistratu nowy, centralny wodociąg, który miał dawać 1000 metrów sześciennych wody na dobę. Budową kierował inżynier F. Fischer. Nowe wodociągi uruchomiono 30 kwietnia 1888 roku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich

Pompy parowe i 126 hydrantów

Wodę czerpano z dwóch kopanych studni o średnicy 2 metrów i głębokości 6 metrów. W przepompowni stanęły dwa leżące silniki parowe, a w kotłowni dwa kotły. Wszystkie te urządzenia wyprodukował zakład Wilhelmshütte z Wałbrzycha. Pompy tłoczyły wodę żeliwnym rurociągiem o średnicy 20 centymetrów do wieży w centrum miasta. Zbiornik w wieży mieścił 450 metrów sześciennych wody i stał 18 metrów nad ziemią.

Sieć wodociągowa miasta miała ponad 13 kilometrów długości, 97 zasuw i 126 hydrantów na ulicach. Zbudowano też kanalizację dla 31 klozetów, 21 pisuarów i 33 wanien w okazalszych domach w centrum. W 1895 roku na sieci było 17 wodomierzy. Wodociąg dawał wtedy ponad 228 tysięcy metrów sześciennych wody rocznie, średnio 36 litrów na mieszkańca dziennie.

Kolumna, która udaje basztę

Wieża stoi na okrągłym kamiennym fundamencie. Jej trzon do wysokości 4,1 metra zbudowano z łamanego granitu, a wyżej z cegły. Ma 10,1 metra średnicy w środku, a ściany na dole 1,2 metra grubości. U podstawy trzon lekko się rozszerza. Głowica jest nieco szersza od trzonu, ma około 12 metrów średnicy w środku.

Do wejścia od zachodu prowadzą wysokie granitowe schody. Portal z piaskowca zamyka spłaszczony łuk, a w jego zworniku wykuto datę budowy: 1887. Drewniane drzwi mają bogato profilowane listwy i półokrągłe okno nad sobą. W trzonie są cztery okna zamknięte półkoliście, w głowicy osiem mniejszych. Pod głowicą biegnie fryz z małych ceglanych łuków opartych na kamiennych wspornikach. Okap dachu wspiera się na wydatnych metalowych wspornikach, dawniej drewnianych.

Okna przypominające otwory strzelnicze i surowa ceglana forma nawiązują do średniowiecznych budowli obronnych w stylu romańskim. Takie nawiązania do dawnych form były pod koniec XIX wieku częste w budowlach inżynierskich. W środku nie ma pięter. Stalowe schody biegną wzdłuż ścian aż do pomostu pod zbiornikiem, a dalej prowadzą drabiny.

Wieża starego typu

Jaworska wieża przypomina wieże, które Salbach budował w końcu XIX wieku między innymi dla Dzierżoniowa i Żagania. Pod koniec stulecia zaczęły je wypierać wieże o stożkowych trzonach, z mocno wysuniętymi głowicami i zbiornikami nowego typu. Wśród kilkuset wież ciśnień nad Odrą jaworska należy więc do rzadkich: powtarza model, który już wtedy wychodził z użycia. Bardzo podobną wieżę z 1884 roku ma Dzierżoniów.

Do 1984 roku w wieży był nitowany stalowy zbiornik na 450 metrów sześciennych wody. W latach 1983–1984 zastąpiono go spawanym, o podobnej średnicy, ale wyższym, na 650 metrów sześciennych. Głowicę podwyższono wtedy o około 2,2 metra, co widać po innej fakturze cegły pod dachem. Drewniany dach zastąpiono podobnym, na stalowej konstrukcji. W 1998 roku wieża nadal była zbiornikiem miejskiego wodociągu.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • S. Januszewski, Wassertürme an den Bahnstrecken des Oderlandes. Eine Erbschaft der Zivilisation, XIX International Congress of ICOHTEC, Wien 1991
  • S. Januszewski, Wodociągowe wieże ciśnień woj. poznańskiego, Sprawozdania BSIDZT, Wrocław 1992
  • Zabytki techniki wodociągowej woj. legnickiego, Raporty Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, Wrocław 1987

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Jawor: inne miejsca

    Cały przewodnik po Jaworze

    Jawor · 7 listopada 2026

    Cukrownia w Jaworze: fabryka cukru od 1871 do 2004

    Cukrownia w Jaworze przy ul. Starojaworskiej działała od 1871 do 2004 roku. Zachowały się kamienno-ceglane hale z XIX wieku, w tym surownia i produktownia.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku

    Kamienice w Jaworze: portal z 1569 roku z rzymskimi żołnierzami przy Legnickiej, portal z łacińskim napisem przy Chrobrego i dwie podcieniowe kamienice w rynku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze stanęły po 1749 roku przy ul. Żeromskiego. Były tu szkoły, prewentorium, skład rekwizytów teatru, a dziś zbór zielonoświątkowy.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny

    Kościół Pokoju w Jaworze zbudowano w latach 1654–1655 z drewna i gliny, poza murami miasta, jak kazał cesarz. W środku cztery piętra malowanych galerii.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku

    Kościół św. Barbary w Jaworze to średniowieczna kaplica przy rynku. Była magazynem żywności, warsztatem i kaplicą pogrzebową, a nad portalem stoi posąg patronki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach

    Kościół św. Marcina w Jaworze to gotycka hala z kamienia przy miejskich murach. W środku rzeźbione wsporniki, chór czeladników i epitafium z 1362 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Loża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7

    Loża masońska w Jaworze to willa z wieżą z lat 1869–1871. W wojnie francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych, a w ogrodzie stała kręgielnia długa na 30 metrów.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Mury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska

    Mury obronne w Jaworze zaczęto stawiać za księcia Bolka I. Przetrwały ich fragmenty, basteja z krzyżami pokutnymi i Baszta Strzegomska, zwana grubym olbrzymem.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Muzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów

    Muzeum Regionalne w Jaworze mieści się w późnogotyckim klasztorze bernardynów z 1489 roku. W kościele galeria śląskiej sztuki sakralnej, w klasztorze zbiory miasta.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Ratusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799

    Ratusz w Jaworze ma gotycką wieżę z 1394 roku i gmach z lat 1895–1897 z wielkimi witrażami. Obok, w tym samym bloku, działa teatr, w którym grano od 1799 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Rzeźnia miejska i młyn przy Mickiewicza w Jaworze

    Rzeźnia miejska i młyn w Jaworze stoją przy ul. Mickiewicza. Rzeźnię miasto zbudowało pod koniec XIX wieku, młyn z 1898 roku napędzała woda z młynówki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Zamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia

    Zamek w Jaworze wyrósł z drewnianej wieży nad Nysą Szaloną. Był stolicą książąt, siedzibą czeskich starostów, a przez ponad sto lat więzieniem.

    Otwórz pełną mapę ↗