Kościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny

Kościół Pokoju w Jaworze zbudowano w latach 1654–1655 z drewna i gliny, poza murami miasta, jak kazał cesarz. W środku cztery piętra malowanych galerii.

Kościół Pokoju w Jaworze wśród drzew: ściany z ciemnych belek i białych pól, po lewej wieża-dzwonnica z cebulastym hełmem.
Fot. HansenHimself, CC BY 4.0

Kościół Pokoju stoi w parku na zachód od starego miasta, około pół kilometra od rynku. Z daleka widać ściany z ciemnych belek i białych pól oraz wieżę z cebulastym hełmem. Tak jak bliźniaczy kościół w Świdnicy, to największa barokowa świątynia na drewnianym szkielecie w Europie. Oba kościoły są od 2001 roku na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Od 2017 roku jaworski jest też pomnikiem historii.

Kościół, na który cesarz pozwolił pod warunkami

Wojna trzydziestoletnia skończyła się pokojem westfalskim w 1648 roku. Śląsk należał do katolickich Habsburgów, ale jego mieszkańcy w dużej części byli luteranami. Pod naciskiem szwedzkiej dyplomacji cesarz zgodził się, by zbudowali sobie trzy kościoły: w Głogowie, Jaworze i Świdnicy. Postawił przy tym twarde warunki. Kościoły miały stanąć poza murami miast, ale nie dalej niż na strzał armatni od nich. Wolno je było budować tylko z drewna, gliny i słomy, bez wieży i bez dzwonów. Budowa miała trwać najwyżej rok, a całość mieli opłacić sami protestanci.

Głogowski kościół postawiono pierwszy, w 1652 roku. Dwa lata później zawalił go huragan, a odbudowany spłonął w 1758 roku. Jaworski był drugi, świdnicki trzeci. Do dziś przetrwały dwa ostatnie.

W Jaworze plac pod budowę wytyczono 26 września 1652 roku przed Bramą Złotoryjską. Od razu postawiono szopę, która służyła za tymczasowy kościół, i zaczęto zbierać pieniądze. Kwesta przyniosła 4600 talarów. Kamień węgielny położono 24 kwietnia 1654 roku, a 30 września 1655 roku skończono kryć dach gontem, czyli drewnianymi deszczułkami. Pierwsze nabożeństwo odprawiono w czwartą niedzielę adwentu 1655 roku i wtedy kościół dostał wezwanie Ducha Świętego.

Projekt przygotował Albrecht von Säbisch, wrocławski architekt i budowniczy, który zaprojektował też kościół w Świdnicy. Budową kierował miejscowy mistrz ciesielski Andreas Gamper, nazywany też Kempnerem.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich

Szkielet z drewna wypełniony gliną

Kościół stoi na ceglanej podmurówce. Ściany to drewniany szkielet ze słupów, poprzeczek i ukośnych zastrzałów, ułożonych w sześciu poziomach. Pola między belkami wypełniono gliną nałożoną na drewniane drążki owinięte słomą. Zachodnią i północną ścianę osłonięto pionowymi deskami.

Budynek ma plan prostokąta i trzy nawy. Środkowa jest wyższa i nakryta dwuspadowym dachem, boczne mają dachy jednospadowe. Od strony ołtarza nawa środkowa kończy się płytko, trójkątnie. Na poziomie ziemi było pierwotnie zapewne dziewięć drzwi, a w narożnikach budynku są klatki schodowe na galerie. W 1704 roku od północy dobudowano zakrystię, która służyła też jako kaplica chrztów.

Wieża, której warunki z 1648 roku zabraniały, pojawiła się 53 lata po ukończeniu kościoła. W 1707 roku cesarz Józef I zawarł w Altranstädt ugodę ze szwedzkim królem Karolem XII i na jej mocy w 1708 roku przy Kościele Pokoju postawiono dzwonnicę. Ta sama ugoda pozwoliła śląskim luteranom zbudować sześć nowych świątyń, wśród nich Kościół Łaski w Jeleniej Górze. Jaworska dzwonnica stoi od południa. Dołem jest kwadratowa, górą ośmioboczna, kryta cebulastym hełmem z latarnią. Później podparto ją od dołu dwiema masywnymi przyporami. Wiszą w niej trzy dzwony odlane w 1708 roku w legnickiej ludwisarni Christiana Demmingera. Na ich płaszczach jest dwugłowy orzeł Habsburgów i wierszyki sławiące cesarza Józefa I. W tym samym 1708 roku zbudowano szkołę parafialną i nową, większą plebanię dla czterech duchownych.

W przyziemiu wieży jest barokowy portal. Z czasem stał się głównym wejściem do kościoła.

Cztery piętra malowanych galerii

Wnętrze otaczają z trzech stron empory, czyli drewniane galerie dla wiernych. W nawach bocznych są cztery piętra galerii, od zachodu trzy, z galerią na organy. Pierwotnie galerie miały dwa poziomy. Około 1680 roku wstawiono między nie dwa kolejne, żeby zmieścić więcej ludzi, i nie trzeba było przy tym zmieniać konstrukcji kościoła.

Balustrady pierwotnych galerii, drugiej i czwartej, pokrywają obrazy oddzielone wąskimi, żłobkowanymi pilasterkami. Na górnej jest siedemdziesiąt jeden scen ze Starego Testamentu, na dolnej siedemdziesiąt dwie z Nowego Testamentu i Apokalipsy. Namalował je Georg Flegel z Kowar, wzorując się na rycinach. Galerie dodane później dostały swoje obrazy do około 1710 roku. Na pierwszej ciągnie się rząd tarcz herbowych na tle krajobrazu. Na trzeciej herby są dalej, a obok nich widoki siedzib szlacheckich księstwa świdnicko-jaworskiego i sceny biblijne, które łączą się z pracą szewców, tkaczy i krawców. W narożnikach przy ołtarzu wiszą dwie loże dla szlachty, oparte na słupie. W 2013 roku odnowiono loże rodów Hochbergów i Schweinitzów.

Wnętrze Kościoła Pokoju: drewniane ławki w nawie, po bokach kilka pięter malowanych galerii, na końcu złocony ołtarz.
Wnętrze Kościoła Pokoju: drewniane ławki w nawie, po bokach kilka pięter malowanych galerii, na końcu złocony ołtarz. Fot. Skibaa1, CC BY-SA 3.0 PL

Płaski strop nad nawą główną założyli w 1671 roku jaworscy stolarze Hans Riedel i Hans Streckenbach. W tym samym roku pod kierunkiem Flegla pomalowano ściany, stropy i belki na niebiesko i biało. W kwadratowych polach stropu jest ornament. Na osłonach belek wiszą malowane girlandy owoców, główki aniołków i anioły z narzędziami Męki Pańskiej. Listwy stropów i belki ścian udają pnie palm.

Ołtarz, ambona i chrzcielnica

Ołtarz wykonał w 1672 roku Michael Steiger, zwany też Steudenerem, z Kamiennej Góry, być może według projektu Säbischa. Stoją na nim barokowe rzeźby Mojżesza, Jana Chrzciciela i aniołów. Obraz z modlitwą Chrystusa na Górze Oliwnej namalował w 1855 roku Johann August Wilhelm Sohn. Zastąpił nim wcześniejszą Ostatnią Wieczerzę pędzla Flegla.

Sześcioboczna ambona powstała w 1671 roku w pracowni legnickiego rzeźbiarza Mathäusa Knothego. Opiera się na figurze anioła. Na koszu i na balustradzie schodów stoją figurki ewangelistów, Mojżesza i Jana Chrzciciela. Nad amboną jest kopułowy daszek z latarnią, a na jego szczycie figura zmartwychwstałego Chrystusa.

Złocona ambona z kopułowym daszkiem zwieńczonym figurą, za nią piętra galerii z balustradami pokrytymi malowanymi obrazami.
Złocona ambona z kopułowym daszkiem zwieńczonym figurą, za nią piętra galerii z balustradami pokrytymi malowanymi obrazami. Fot. Giorno2, CC BY-SA 3.0

Ośmioboczną chrzcielnicę ufundowali w 1656 roku Georg von Schweinitz i jego żona Anna. Srebrną misę dodał w 1694 roku jaworski mieszczanin Georg Laser. Pierwsze organy zbudował w 1664 roku Johann Hoferichter. Kilka razy je przebudowywano, aż w latach 1855–1856 wrocławski organmistrz Adolf Aleksander Lummert postawił nowy instrument w klasycystycznej szafie. W latach 2002–2005 organy wyremontowała firma Hermanna Eule z Budziszyna.

Pod stropem wiszą barokowe tarcze z herbami rodów i godłami cechów. Obok ołtarza są portrety duchownych, które w latach 1669–1724 malował Johann Siegmund Pirscher. Trzy konfesjonały z 1683 roku ufundowali mieszkańcy Kamiennej Góry, czwarty, z 1708 roku, jaworzanie. Śląscy ewangelicy spowiadali się indywidualnie aż do początku XIX wieku. Ława pastorska pochodzi z 1683 roku. W 1708 roku na jej balustradzie namalowano trzy cnoty: wiarę, nadzieję i miłość. W zakrystii stoi ołtarz, który w 1715 roku ufundowała hrabina von Hochberg.

Cmentarz, który stał się parkiem

Kościół postawiono na cmentarzu ewangelickim. W jego zewnętrzne ściany wmurowano kamienne epitafia z XVII i XVIII wieku, prawdopodobnie przeniesione z cmentarza podczas renowacji z okazji 200-lecia kościoła w 1855 roku. Cmentarz zlikwidowano w 1972 roku. Teren zamieniono na Park Pokoju ze starymi drzewami między ulicami Rapackiego i Limanowskiego.

Na północ od kościoła, we wschodniej części parku, stoi piętrowy dom dzwonnika . Ma drewniany szkielet wypełniony gliną z sieczką, parter częściowo obłożony piaskowcem, czterospadowy dach z dachówki i drewniany ganek kryty gontem przed drzwiami. Od 1660 roku mieszkał w nim grabarz. Kiedy w 1708 roku kościół dostał wieżę i dzwony, dom mógł służyć dzwonnikowi. W 2008 roku mieszkał w nim proboszcz parafii ewangelickiej.

Piętrowy dom z drewnianą kratownicą w ścianach, kamiennym parterem i czerwonym dachem, za płotem wśród drzew parku.
Piętrowy dom z drewnianą kratownicą w ścianach, kamiennym parterem i czerwonym dachem, za płotem wśród drzew parku. Fot. Sławomir Milejski, CC BY-SA 3.0 PL

Ratowanie przechylonego kościoła

Kolejną rocznicę, w 1906 roku, wykorzystano jako okazję do odnowienia wnętrza i przemurowania spróchniałej dolnej części ściany północnej. Po 1945 roku w Jaworze została mała niemiecka wspólnota ewangelicka i niewielka polska, do której pastor dojeżdżał z Legnicy. Parafię ewangelicką utworzono formalnie dopiero w 1988 roku. W latach 1967–1968 ekipa z wrocławskiej pracowni konserwacji zabytków zabezpieczyła drewno przed grzybem, wymieniła dwa narożne słupy i pokrycie dachu. Na początku lat 80. wnętrze stało nieużywane, pod grubą warstwą kurzu.

Bez stałej opieki budynek zaczął się wyginać. Drewniany szkielet przechylił się na północ prawie o metr. W latach 1994–1998 konstrukcję zabezpieczono i wyremontowano. Wyposażenie konserwowano po kolei: w 1983 roku chrzcielnicę, w 2005 roku ołtarz i ambonę, od 2007 roku malowidła, zaczynając od ściany za ołtarzem, a w latach 2014–2015 barokowe stalle duchownych. Dzwony z 1708 roku, uszkodzone w latach 50., naprawiono w 2005 roku rzadką metodą lutowania pękniętych płaszczy. Dostały wtedy imiona Wiara, Nadzieja i Miłość.

Od 1995 roku w kościele odbywają się Jaworskie Koncerty Pokoju, festiwal muzyki kameralnej trwający od maja do września. Występowali na nim między innymi Agnieszka Duczmal i Stefan Stuligrosz.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Hans Lutsch, Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien, Breslau 1891
  • Konstanty Kalinowski, Architektura doby baroku na Śląsku, Warszawa 1977
  • Wiesława Wilczyńska-Koper, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Jawora, PKZ Wrocław 1980
  • Prace konserwatorskie na terenie woj. wrocławskiego 1945–1968, Wrocław 1969
  • Grzegorz Grajewski, Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy, Wrocław 2005
  • S. Nowotny, Historia Kościoła Pokoju w Jaworze, Jawor 2005
  • Jawor: Dzieje i zabytki, Jawor 2003
  • J. Rybotycki, Jawor od A do Z, Jawor 2006

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Jawor: inne miejsca

    Cały przewodnik po Jaworze

    Jawor · 7 listopada 2026

    Cukrownia w Jaworze: fabryka cukru od 1871 do 2004

    Cukrownia w Jaworze przy ul. Starojaworskiej działała od 1871 do 2004 roku. Zachowały się kamienno-ceglane hale z XIX wieku, w tym surownia i produktownia.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku

    Kamienice w Jaworze: portal z 1569 roku z rzymskimi żołnierzami przy Legnickiej, portal z łacińskim napisem przy Chrobrego i dwie podcieniowe kamienice w rynku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze stanęły po 1749 roku przy ul. Żeromskiego. Były tu szkoły, prewentorium, skład rekwizytów teatru, a dziś zbór zielonoświątkowy.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku

    Kościół św. Barbary w Jaworze to średniowieczna kaplica przy rynku. Była magazynem żywności, warsztatem i kaplicą pogrzebową, a nad portalem stoi posąg patronki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach

    Kościół św. Marcina w Jaworze to gotycka hala z kamienia przy miejskich murach. W środku rzeźbione wsporniki, chór czeladników i epitafium z 1362 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Loża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7

    Loża masońska w Jaworze to willa z wieżą z lat 1869–1871. W wojnie francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych, a w ogrodzie stała kręgielnia długa na 30 metrów.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Mury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska

    Mury obronne w Jaworze zaczęto stawiać za księcia Bolka I. Przetrwały ich fragmenty, basteja z krzyżami pokutnymi i Baszta Strzegomska, zwana grubym olbrzymem.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Muzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów

    Muzeum Regionalne w Jaworze mieści się w późnogotyckim klasztorze bernardynów z 1489 roku. W kościele galeria śląskiej sztuki sakralnej, w klasztorze zbiory miasta.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Ratusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799

    Ratusz w Jaworze ma gotycką wieżę z 1394 roku i gmach z lat 1895–1897 z wielkimi witrażami. Obok, w tym samym bloku, działa teatr, w którym grano od 1799 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Rzeźnia miejska i młyn przy Mickiewicza w Jaworze

    Rzeźnia miejska i młyn w Jaworze stoją przy ul. Mickiewicza. Rzeźnię miasto zbudowało pod koniec XIX wieku, młyn z 1898 roku napędzała woda z młynówki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Wieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku

    Wieża ciśnień w Jaworze z 1887 roku to ceglana kolumna wysoka na 27 metrów, ze zbiornikiem w głowicy. Wodociąg zaprojektował inżynier Bernhard Salbach z Drezna.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Zamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia

    Zamek w Jaworze wyrósł z drewnianej wieży nad Nysą Szaloną. Był stolicą książąt, siedzibą czeskich starostów, a przez ponad sto lat więzieniem.

    Otwórz pełną mapę ↗