Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Na środku jaworskiego rynku stoi blok budynków w kształcie litery L. Północno-zachodnią część zajmuje ratusz z wieżą, południowo-zachodnie skrzydło teatr . W środku bloku jest mały skwer z zielenią. Dookoła rynku stoją kamienice z podcieniami.
Wieża z 1394 roku
Ratusz w Jaworze wspomniano już w dokumencie tkaczy z 1373 roku. Najstarsza część, która przetrwała do dziś, to gotycka wieża postawiona w 1394 roku. Miasto zbudowało ją na znak swojej samodzielności i bogactwa. Wypatrywano z niej pożarów, trzymano w niej skarbiec i archiwum, a także więźniów. W 1537 roku przy wykończeniu wieży pracowali dwaj budowniczowie, Simon i Juda. Dzwon i zegar z 1558 roku nie przetrwały, dzisiejszy mechanizm zegara jest nowy. Hełm wieży wymieniono około 1785 roku.
Wieżę zbudowano na przemian z cegły i kamienia, a później ściągnięto stalowymi prętami. Na jej szczycie, w narożnikach, stoją posągi rycerzy z tarczami herbowymi. Przedstawiają władców Jawora, wśród nich czeskiego króla Wacława IV, księcia Bolka II Małego i jego brata Henryka II. Hełmy wieży i małej wieżyczki kryje blacha miedziana.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich
Nowy ratusz po pożarze 1895 roku
Stary ratusz przebudowano w 1617 roku. W 1846 roku spłonął i znów go przebudowano. Po pożarach w 1846 i 1895 roku z dawnej budowli została tylko wieża. Nowy gmach postawiono przy niej w latach 1895–1897 według projektu berlińskiego architekta H. Gutha. Uroczyście oddano go 22 listopada 1897 roku.
Sam ratusz też ma kształt litery L. Ściany są z cegły, ale od zewnątrz obłożone kamieniem: na dole blokami granitu, wyżej piaskowcem. Z kamienia są też obramienia okien i drzwi, schody, wsporniki balkonów i łuki arkad. Elewacje są niesymetryczne, ze schodkowymi szczytami. Okna dzielą kamienne słupki i poprzeczki. Do głównego wejścia, na wysokim parterze, prowadzi ganek z dwoma biegami schodów. Jego sklepienie opiera się na kolumnach z głowicami w kształcie gotyckich liści. Na końcu południowego skrzydła jest wielka sala, którą widać na elewacji jako wysunięty fragment z trzema wąskimi okienkami i dużym oknem podzielonym na trzy części.
W środku sienie na każdym piętrze mają sklepienia z żebrami układającymi się w gwiazdę, a korytarze i klatkę schodową nakrywają sklepienia krzyżowe. Podłogi w sieniach i na korytarzach są z płyt granitowych. W skrzydle wschodnim kręcą się w górę kamienne schody oparte na ścianach. Okna i drzwi zdobią kute kraty.
Witraże w sali rajców
W gmachu jest sala rajców, czyli rady miejskiej, z ławami ustawionymi jak w amfiteatrze, drewnianą boazerią na ścianach i witrażami. To największe witraże w świeckim budynku na Dolnym Śląsku. Wykonał je w 1897 roku Berliński Instytut Witraży według projektu Juliusa Jursa. Przedstawiają postacie, herby i panoramę miasta z 1897 roku. Witraże wypełniają też okna klatki schodowej.
Na zachodnim witrażu w sali rajców przedstawiono podobno alegorię zgody z postacią Javary. To pogańska bogini z miejscowej legendy, o której wspominali dawni kronikarze.
Teatr w dawnych ławach szewców
Od południowego zachodu do ratusza przylega Teatr Miejski. Budynek powstał z połączenia dwóch prostokątnych domów. Wcześniej mieściły się w nim ławy obuwnicze i chlebowe, czyli stoły, przy których szewcy i piekarze sprzedawali swoje wyroby. Stąd jego dawna niemiecka nazwa: teatr w ławach obuwniczych. Przedstawienia odbywały się w Jaworze już w XVII i XVIII wieku, a w 1799 roku w przebudowanym budynku zagrała pierwsza trupa teatralna.
Teatr działał do 1850 roku, kiedy gmach zamknięto, bo był w złym stanie. W 1869 roku wyremontowano go dla Banku Przemysłowego, a później Giełdy Zbożowej. Po jej bankructwie teatr wrócił do budynku. Salę urządzono na nowo, w stylu nawiązującym do renesansu, a premiera odbyła się 1 grudnia 1875 roku. Teatrem kierował wtedy Carl Blume. W pożarze ratusza w 1895 roku budynek teatru ocalał.
Od 1925 roku teatr modernizowano: unowocześniono scenę i zaplecze i zmieniono elewację. W 1933 roku dostał rangę Teatru Prowincjonalnego Dolnego Śląska, między innymi dlatego, że jego sala uchodziła za jedną z najpiękniejszych w regionie.
Teatr ma pięć kondygnacji i prawie cały jest podpiwniczony. Pod nim zachowała się gotycka piwnica z XV albo XVI wieku. Fasada od południowego zachodu ma dziewięć osi okien. Okna parteru zdobią kraty z motywem w stylu art déco, a na piętrze są duże okna na wysokość dwóch kondygnacji. Sala widowiskowa ma balkon wsparty na żłobkowanych kolumnach, bogate dekoracje ze sztukaterii, czyli ozdób z gipsu, i malowany plafon na suficie. Stoi w niej kaflowy piec w stylu neorenesansowym.
Od 1978 roku w budynku działa też Jaworski Ośrodek Kultury. Na tutejszej scenie występowali między innymi Michał Bajor i Anna Seniuk.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
- Ratusz w Jaworze, oprac. Jarosław Dobrowolski, 1982
- Teatr Miejski w Jaworze, oprac. Zbigniew Kraska, Jan Stelczyk, 1994
Bibliografia
- Wiesława Wilczyńska-Koper, Studium historyczno-urbanistyczne miasta Jawora, PKZ Wrocław 1980
- Ch. F. Fischer, Chronik der Stadt Jauer in Schlesien vom Jahre 1805 bis jetzt 1867, Jauer 1867
- B. Vogelsang, Theaterbau in Schlesien
- S. Jastrzębski, Jawor i okolice, Wrocław 1973
- Janina Eysymontt, Studium historyczno-urbanistyczne Jawora, PKZ Wrocław 1988
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…