W 1648 roku, pod koniec wojny trzydziestoletniej, cesarscy żołnierze odbili Jawor z rąk Szwedów i podpalili go w szesnastu miejscach. Ocalało kilka budynków: ratusz, dwa kościoły, klasztor i część domów przy rynku. Mieszkańców zostało około 150, dziesięć razy mniej niż wcześniej. Sześć lat później miejscowi luteranie zaczęli stawiać przed bramą miasta kościół z drewna i gliny, dziś wpisany na listę UNESCO.
Wcześniej było to miasto zamożne. Przez ponad sto lat, od lat 70. XIII wieku, było stolicą księstwa. Od średniowiecza słynęło z tkactwa, a w XVI wieku było centrum śląskiego handlu lnem. Później znano je z kiełbasek, pierników i powozów.
Mury obronne i Baszta Strzegomska
Dokumentu, w którym Jawor dostał prawa miejskie, nie ma. Wiadomo tyle, że stało się to między 1242 a 1275 rokiem, a już na początku lat 80. XIII wieku miasto miało kamienne mury. Budowę murów rozpoczął zapewne książę Bolko I, który rządził tu od 1278 roku. Do miasta prowadziły cztery bramy, na cztery strony świata. W XVI wieku, przeciw armatom, dostawiono drugi pierścień murów z niskimi, masywnymi bastejami. W XIX wieku mury i bramy rozebrano. Przetrwały fragmenty, basteja z sześcioma krzyżami pokutnymi i wysoka na około 25 metrów Baszta Strzegomska, którą przez jej płaskie zakończenie nazywano grubym i łysym olbrzymem. Jeszcze do 1945 roku wypatrywali z niej pożarów strażacy.
Zamek
Księstwo jaworskie powstało około 1274 roku. Bolko I połączył je później ze Świdnicą i tytułował się księciem świdnicko-jaworskim. Po śmierci księżnej Agnieszki, wdowy po Bolku II Małym, ziemie te przeszły w 1392 roku do Korony Czeskiej. Było to najdłużej niezależne z księstw śląskich. Zamek nad Nysą Szaloną wyrósł z małej, drewnianej wieży i był potem siedzibą czeskich starostów. Jeden z nich, Otto von Nostitz, odbudował go po pożarze 1648 roku. W jego zamkowej bibliotece był rękopis dzieła Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”, który dziś przechowuje Biblioteka Jagiellońska. Gdy w XVIII wieku Śląsk przeszedł do Prus, zamek stał się więzieniem. W latach 1943–1945 Niemcy więzili w nim kobiety z francuskiego, belgijskiego i norweskiego ruchu oporu, a po wojnie nowe władze trzymały tu więźniów politycznych.
Kościół św. Marcina
Święty Marcin, który na koniu dzieli się płaszczem z żebrakiem, jest patronem Jawora i jest w jego herbie. Jego gotycki kościół stoi przy murach, w północno-zachodnim narożniku dawnego miasta, i jest najstarszą świątynią Jawora. Ma trzy nawy tej samej wysokości, sklepienia ze wspornikami w kształcie ludzi i zwierząt oraz galerię zwaną chórem czeladników. W 1533 roku zawaliła się jego wieża i postawiono nową, po drugiej stronie. Przez ponad sto lat, do 1650 roku, kościół należał do ewangelików. W pożarze 1648 roku spłonęło całe jego wyposażenie.
Ratusz i teatr
Ratusz wspomina już dokument tkaczy z 1373 roku. W tym samym roku powstał w mieście cech sukienników, a na początku XVI wieku Jawor był głównym ośrodkiem tkactwa lnu na Dolnym Śląsku. Bogate miasto postawiło w 1394 roku wieżę ratuszową na znak swojej samodzielności. Ona jedna przetrwała pożary z 1846 i 1895 roku. Przy niej stanął w latach 1895–1897 nowy ratusz z kamienną elewacją i największymi witrażami w świeckim budynku na Dolnym Śląsku. Na jednym z nich podobno przedstawiono Javarę, pogańską boginię z miejscowej legendy. W tym samym bloku na środku rynku działa teatr, w którym zagrała w 1799 roku pierwsza trupa. Wcześniej w budynku handlowali szewcy i piekarze.
Kamienice z renesansowymi portalami
Zamożni mieszczanie z XVI wieku ozdabiali wejścia do domów kamiennymi portalami, na wzór szlacheckich siedzib. Najbogatszy, z 1569 roku, zdobi kamienicę przy Legnickiej 3: po bokach drzwi stoją rzymscy legioniści, a na szczycie aniołek z klepsydrą i czaszką. Przed wojną w jej parterze była rzeźnia z masarnią. Portal przy Chrobrego 4 ma łaciński napis z datą 1560 i głowy mężczyzn w turbanach. Sama kamienica zawaliła się w latach 70. XX wieku i została po niej tylko fasada. Na kamienicy pod numerem 8 w zachodniej pierzei rynku wisi złoty ul. Przypomina jaworskie pierniki, pieczone tu co najmniej od połowy XVIII wieku.
Kościół św. Barbary
Przy północno-wschodnim narożniku rynku stoi mała kaplica św. Barbary, zbudowana pod koniec XIII wieku dla szpitala. W czasie reformacji była magazynem żywności. Starosta Nostitz kazał ją po wojnie trzydziestoletniej odnowić i oddać katolikom. Dwa razy spłonęła, a na początku XIX wieku znów była magazynem i warsztatem. Nad portalem z datą 1729 stoi w niszy barokowy posąg patronki.
Klasztor bernardynów, dziś Muzeum Regionalne
Bernardynów sprowadził do Jawora w 1485 roku Jan Filipiec, biskup Oradei i starosta księstwa. Późnogotycki kościół z ich klasztoru poświęcono w 1489 roku. Po kasacie zakonu w 1811 roku mieściły się w nim warsztaty, magazyny i zbrojownia. Od 1964 roku zespół zajmuje Muzeum Regionalne. W dawnym kościele jest galeria śląskiej sztuki sakralnej, a w klasztorze wystawy o jaworskich piernikach, Kościołach Pokoju i minerałach Sudetów.
Kościół Pokoju
Pokój westfalski z 1648 roku pozwolił śląskim luteranom zbudować tylko trzy kościoły: w Głogowie, Jaworze i Świdnicy. Cesarz postawił warunki. Kościoły miały stanąć poza murami, nie dalej niż na strzał armatni, i być zbudowane z drewna, gliny i słomy, bez wieży i bez dzwonów, w ciągu roku. W Jaworze, gdzie po pożarze zostało 150 mieszkańców, Kościół Pokoju postawiono w latach 1654–1655 według projektu wrocławskiego architekta Albrechta von Säbischa. Razem z kościołem w Świdnicy to największa barokowa świątynia o drewnianej konstrukcji w Europie. Od 2001 roku oba są na liście UNESCO.
W środku galerie dla wiernych wznoszą się na cztery piętra. Ich balustrady pokrywa ponad 140 scen biblijnych namalowanych przez Georga Flegla, a obok rzędy herbów szlachty. Wieżę z dzwonami kościół dostał dopiero w 1708 roku, po ugodzie cesarza ze szwedzkim królem Karolem XII. Od 1995 roku latem odbywają się tu Jaworskie Koncerty Pokoju.
Kościół i klasztor beginek
W połowie XVIII wieku zakonnice nazywane beginkami kupiły od hrabiów Hochbergów posiadłość przy dzisiejszej ulicy Żeromskiego i postawiły tam kościół z klasztorem. Ośmioboczną wieżyczkę na jego dachu widać z rynku. W XIX wieku w klasztorze były szkoły, potem biblioteka i ośrodek dla chorych na płuca, a w kościele między wojnami skład rekwizytów teatralnych. Dziś kościół należy do zboru zielonoświątkowego.
Loża masońska
W 1849 roku jaworscy masoni założyli lożę św. Marcina pod Trzema Złotymi Kłosami. W latach 1869–1871 zbudowali sobie we wschodniej części miasta willę z kwadratową wieżą i salą zebrań z dwoma wykuszami. Zanim ją otwarto, w czasie wojny francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych żołnierzy.
Wieża ciśnień
W 1888 roku miasto uruchomiło nowy wodociąg, zaprojektowany przez Bernharda Salbacha z Drezna. Pompy parowe tłoczyły wodę do wieży ciśnień z 1887 roku na placu Seniora, a stamtąd spływała do miejskiej sieci ze 126 hydrantami. Ceglana wieża przypomina średniowieczną basztę. Jej zbiornik powiększono w 1984 roku, a w 1998 roku wieża nadal służyła miejskiemu wodociągowi.
Rzeźnia miejska i młyn
Jaworska kiełbaska była znanym przysmakiem. Na jej święcie we wrześniu 1933 roku zjedzono 6000 kilogramów kiełbasek i wypito 8000 litrów piwa, a potrzeba było do tego około tysiąca świń. Pod koniec XIX wieku miasto zbudowało przy ulicy Mickiewicza rzeźnię miejską z halami uboju, chłodnią i domem dyrektora z magazynem skór. Sto metrów dalej w 1898 roku stanął młyn napędzany wodą z młynówki.
Cukrownia
Cukrownię przy Starojaworskiej założono w 1871 roku, a w latach 90. XX wieku była najstarszym zakładem przemysłowym miasta. Armia Czerwona zajęła Jawor 12 lutego 1945 roku. W lipcu cukrownię przejęli Polacy, a do pracy w niej przyjeżdżali ludzie z całego kraju. Pierwsza powojenna kampania trwała 84 doby. Ostatnie buraki przerobiono tu w 2004 roku.
Komentarze
Wczytywanie komentarzy…