Herb: Jawor
PRZEWODNIK PO MIEŚCIEJawor

Jawor: drewniany Kościół Pokoju i zamek książąt jaworskich

Co zobaczyć w Jaworze: drewniany Kościół Pokoju z listy UNESCO, zamek książąt jaworskich, gotycki kościół św. Marcina i rynek z ratuszem i renesansowymi portalami.

Kościół Pokoju w Jaworze zimą: długa ściana z ciemnych belek i białych pól, wieża z cebulastym hełmem, przed nim śnieg i bezlistne drzewa.
Fot. Jaworzanin, CC BY-SA 4.0

W 1648 roku, pod koniec wojny trzydziestoletniej, cesarscy żołnierze odbili Jawor z rąk Szwedów i podpalili go w szesnastu miejscach. Ocalało kilka budynków: ratusz, dwa kościoły, klasztor i część domów przy rynku. Mieszkańców zostało około 150, dziesięć razy mniej niż wcześniej. Sześć lat później miejscowi luteranie zaczęli stawiać przed bramą miasta kościół z drewna i gliny, dziś wpisany na listę UNESCO.

Wcześniej było to miasto zamożne. Przez ponad sto lat, od lat 70. XIII wieku, było stolicą księstwa. Od średniowiecza słynęło z tkactwa, a w XVI wieku było centrum śląskiego handlu lnem. Później znano je z kiełbasek, pierników i powozów.

Mury obronne i Baszta Strzegomska

Baszta Strzegomska w Jaworze: wysoka, biała, ośmioboczna wieża z płaskim, ściętym zakończeniem, obok niższe kamienice. Osobny wpisMury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska
Fot. Mohylek, CC BY-SA 3.0 PL

Dokumentu, w którym Jawor dostał prawa miejskie, nie ma. Wiadomo tyle, że stało się to między 1242 a 1275 rokiem, a już na początku lat 80. XIII wieku miasto miało kamienne mury. Budowę murów rozpoczął zapewne książę Bolko I, który rządził tu od 1278 roku. Do miasta prowadziły cztery bramy, na cztery strony świata. W XVI wieku, przeciw armatom, dostawiono drugi pierścień murów z niskimi, masywnymi bastejami. W XIX wieku mury i bramy rozebrano. Przetrwały fragmenty, basteja z sześcioma krzyżami pokutnymi i wysoka na około 25 metrów Baszta Strzegomska, którą przez jej płaskie zakończenie nazywano grubym i łysym olbrzymem. Jeszcze do 1945 roku wypatrywali z niej pożarów strażacy.

Zamek

Rozległy, różowo tynkowany gmach zamku w Jaworze z wieżą nad dachem, przed nim ulica, trawnik i drzewa. Osobny wpisZamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia
Fot. Jerzy Strzelecki, CC BY-SA 3.0

Księstwo jaworskie powstało około 1274 roku. Bolko I połączył je później ze Świdnicą i tytułował się księciem świdnicko-jaworskim. Po śmierci księżnej Agnieszki, wdowy po Bolku II Małym, ziemie te przeszły w 1392 roku do Korony Czeskiej. Było to najdłużej niezależne z księstw śląskich. Zamek nad Nysą Szaloną wyrósł z małej, drewnianej wieży i był potem siedzibą czeskich starostów. Jeden z nich, Otto von Nostitz, odbudował go po pożarze 1648 roku. W jego zamkowej bibliotece był rękopis dzieła Kopernika „O obrotach sfer niebieskich”, który dziś przechowuje Biblioteka Jagiellońska. Gdy w XVIII wieku Śląsk przeszedł do Prus, zamek stał się więzieniem. W latach 1943–1945 Niemcy więzili w nim kobiety z francuskiego, belgijskiego i norweskiego ruchu oporu, a po wojnie nowe władze trzymały tu więźniów politycznych.

Kościół św. Marcina

Kamienny gotycki kościół św. Marcina w Jaworze z wysoką czworoboczną wieżą zakończoną spiczastym dachem i ostrymi szczytami naw. Osobny wpisKościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach
Fot. Pnapora, CC BY-SA 3.0

Święty Marcin, który na koniu dzieli się płaszczem z żebrakiem, jest patronem Jawora i jest w jego herbie. Jego gotycki kościół stoi przy murach, w północno-zachodnim narożniku dawnego miasta, i jest najstarszą świątynią Jawora. Ma trzy nawy tej samej wysokości, sklepienia ze wspornikami w kształcie ludzi i zwierząt oraz galerię zwaną chórem czeladników. W 1533 roku zawaliła się jego wieża i postawiono nową, po drugiej stronie. Przez ponad sto lat, do 1650 roku, kościół należał do ewangelików. W pożarze 1648 roku spłonęło całe jego wyposażenie.

Ratusz i teatr

Ratusz w Jaworze: wysoki gmach z kamiennymi detalami i schodkowymi szczytami, nad nim smukła wieża z hełmem, przed wejściem drzewa na rynku. Osobny wpisRatusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799
Fot. Mohylek, CC BY-SA 3.0 PL

Ratusz wspomina już dokument tkaczy z 1373 roku. W tym samym roku powstał w mieście cech sukienników, a na początku XVI wieku Jawor był głównym ośrodkiem tkactwa lnu na Dolnym Śląsku. Bogate miasto postawiło w 1394 roku wieżę ratuszową na znak swojej samodzielności. Ona jedna przetrwała pożary z 1846 i 1895 roku. Przy niej stanął w latach 1895–1897 nowy ratusz z kamienną elewacją i największymi witrażami w świeckim budynku na Dolnym Śląsku. Na jednym z nich podobno przedstawiono Javarę, pogańską boginię z miejscowej legendy. W tym samym bloku na środku rynku działa teatr, w którym zagrała w 1799 roku pierwsza trupa. Wcześniej w budynku handlowali szewcy i piekarze.

Kamienice z renesansowymi portalami

Bogato rzeźbiony kamienny portal kamienicy przy Legnickiej 3: kolumny, płaskorzeźby żołnierzy po bokach drzwi i herby w zwieńczeniu. Osobny wpisKamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku
Fot. Sławomir Milejski, CC BY-SA 3.0 PL

Zamożni mieszczanie z XVI wieku ozdabiali wejścia do domów kamiennymi portalami, na wzór szlacheckich siedzib. Najbogatszy, z 1569 roku, zdobi kamienicę przy Legnickiej 3: po bokach drzwi stoją rzymscy legioniści, a na szczycie aniołek z klepsydrą i czaszką. Przed wojną w jej parterze była rzeźnia z masarnią. Portal przy Chrobrego 4 ma łaciński napis z datą 1560 i głowy mężczyzn w turbanach. Sama kamienica zawaliła się w latach 70. XX wieku i została po niej tylko fasada. Na kamienicy pod numerem 8 w zachodniej pierzei rynku wisi złoty ul. Przypomina jaworskie pierniki, pieczone tu co najmniej od połowy XVIII wieku.

Kościół św. Barbary

Jasno tynkowany kościół św. Barbary w Jaworze ze szczytem z łukowatym zwieńczeniem i dachem z dachówki, obok ulica, płacząca wierzba i trawnik z kwiatami. Osobny wpisKościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku
Fot. Gmina Jawor, jawor.pl

Przy północno-wschodnim narożniku rynku stoi mała kaplica św. Barbary, zbudowana pod koniec XIII wieku dla szpitala. W czasie reformacji była magazynem żywności. Starosta Nostitz kazał ją po wojnie trzydziestoletniej odnowić i oddać katolikom. Dwa razy spłonęła, a na początku XIX wieku znów była magazynem i warsztatem. Nad portalem z datą 1729 stoi w niszy barokowy posąg patronki.

Klasztor bernardynów, dziś Muzeum Regionalne

Ceglano-kamienna fasada dawnego kościoła bernardynów w Jaworze ze schodkowym szczytem pełnym ostrołukowych wnęk, obok jasny budynek klasztoru. Osobny wpisMuzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów
Fot. Barbara Maliszewska, CC BY-SA 3.0 PL

Bernardynów sprowadził do Jawora w 1485 roku Jan Filipiec, biskup Oradei i starosta księstwa. Późnogotycki kościół z ich klasztoru poświęcono w 1489 roku. Po kasacie zakonu w 1811 roku mieściły się w nim warsztaty, magazyny i zbrojownia. Od 1964 roku zespół zajmuje Muzeum Regionalne. W dawnym kościele jest galeria śląskiej sztuki sakralnej, a w klasztorze wystawy o jaworskich piernikach, Kościołach Pokoju i minerałach Sudetów.

Kościół Pokoju

Kościół Pokoju w Jaworze wśród drzew: ściany z ciemnych belek i białych pól, po lewej wieża-dzwonnica z cebulastym hełmem. Osobny wpisKościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny
Fot. HansenHimself, CC BY 4.0

Pokój westfalski z 1648 roku pozwolił śląskim luteranom zbudować tylko trzy kościoły: w Głogowie, Jaworze i Świdnicy. Cesarz postawił warunki. Kościoły miały stanąć poza murami, nie dalej niż na strzał armatni, i być zbudowane z drewna, gliny i słomy, bez wieży i bez dzwonów, w ciągu roku. W Jaworze, gdzie po pożarze zostało 150 mieszkańców, Kościół Pokoju postawiono w latach 1654–1655 według projektu wrocławskiego architekta Albrechta von Säbischa. Razem z kościołem w Świdnicy to największa barokowa świątynia o drewnianej konstrukcji w Europie. Od 2001 roku oba są na liście UNESCO.

W środku galerie dla wiernych wznoszą się na cztery piętra. Ich balustrady pokrywa ponad 140 scen biblijnych namalowanych przez Georga Flegla, a obok rzędy herbów szlachty. Wieżę z dzwonami kościół dostał dopiero w 1708 roku, po ugodzie cesarza ze szwedzkim królem Karolem XII. Od 1995 roku latem odbywają się tu Jaworskie Koncerty Pokoju.

Kościół i klasztor beginek

Dawny kościół beginek w Jaworze: jasna barokowa fasada z pilastrami, nad dachem ośmioboczna wieżyczka z hełmem, obok budynek klasztoru. Osobny wpisKościół i klasztor beginek w Jaworze
Fot. PaulT (Gunther Tschuch), CC BY-SA 4.0

W połowie XVIII wieku zakonnice nazywane beginkami kupiły od hrabiów Hochbergów posiadłość przy dzisiejszej ulicy Żeromskiego i postawiły tam kościół z klasztorem. Ośmioboczną wieżyczkę na jego dachu widać z rynku. W XIX wieku w klasztorze były szkoły, potem biblioteka i ośrodek dla chorych na płuca, a w kościele między wojnami skład rekwizytów teatralnych. Dziś kościół należy do zboru zielonoświątkowego.

Loża masońska

Jasna willa dawnej loży masońskiej w Jaworze z kwadratową wieżą z oknami w arkadach, za płotem i bezlistnymi drzewami. Osobny wpisLoża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7
Fot. Sławomir Milejski, CC BY-SA 3.0 PL

W 1849 roku jaworscy masoni założyli lożę św. Marcina pod Trzema Złotymi Kłosami. W latach 1869–1871 zbudowali sobie we wschodniej części miasta willę z kwadratową wieżą i salą zebrań z dwoma wykuszami. Zanim ją otwarto, w czasie wojny francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych żołnierzy.

Wieża ciśnień

Ceglana wieża ciśnień w Jaworze na kamiennej podstawie, z fryzem z małych łuków pod szerszą głowicą, obok ulica z kamienicami. Osobny wpisWieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku
Fot. Gmina Jawor, jawor.pl

W 1888 roku miasto uruchomiło nowy wodociąg, zaprojektowany przez Bernharda Salbacha z Drezna. Pompy parowe tłoczyły wodę do wieży ciśnień z 1887 roku na placu Seniora, a stamtąd spływała do miejskiej sieci ze 126 hydrantami. Ceglana wieża przypomina średniowieczną basztę. Jej zbiornik powiększono w 1984 roku, a w 1998 roku wieża nadal służyła miejskiemu wodociągowi.

Rzeźnia miejska i młyn

Jaworska kiełbaska była znanym przysmakiem. Na jej święcie we wrześniu 1933 roku zjedzono 6000 kilogramów kiełbasek i wypito 8000 litrów piwa, a potrzeba było do tego około tysiąca świń. Pod koniec XIX wieku miasto zbudowało przy ulicy Mickiewicza rzeźnię miejską z halami uboju, chłodnią i domem dyrektora z magazynem skór. Sto metrów dalej w 1898 roku stanął młyn napędzany wodą z młynówki.

Cukrownia

Cukrownię przy Starojaworskiej założono w 1871 roku, a w latach 90. XX wieku była najstarszym zakładem przemysłowym miasta. Armia Czerwona zajęła Jawor 12 lutego 1945 roku. W lipcu cukrownię przejęli Polacy, a do pracy w niej przyjeżdżali ludzie z całego kraju. Pierwsza powojenna kampania trwała 84 doby. Ostatnie buraki przerobiono tu w 2004 roku.

Udostępnij Facebook

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Jawor: wszystkie miejsca

    Jawor · 7 listopada 2026

    Cukrownia w Jaworze: fabryka cukru od 1871 do 2004

    Cukrownia w Jaworze przy ul. Starojaworskiej działała od 1871 do 2004 roku. Zachowały się kamienno-ceglane hale z XIX wieku, w tym surownia i produktownia.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kamienice w Jaworze: renesansowe portale i podcienia rynku

    Kamienice w Jaworze: portal z 1569 roku z rzymskimi żołnierzami przy Legnickiej, portal z łacińskim napisem przy Chrobrego i dwie podcieniowe kamienice w rynku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze

    Kościół i klasztor beginek w Jaworze stanęły po 1749 roku przy ul. Żeromskiego. Były tu szkoły, prewentorium, skład rekwizytów teatru, a dziś zbór zielonoświątkowy.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół Pokoju w Jaworze: świątynia z drewna i gliny

    Kościół Pokoju w Jaworze zbudowano w latach 1654–1655 z drewna i gliny, poza murami miasta, jak kazał cesarz. W środku cztery piętra malowanych galerii.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Barbary w Jaworze: kaplica przy rynku

    Kościół św. Barbary w Jaworze to średniowieczna kaplica przy rynku. Była magazynem żywności, warsztatem i kaplicą pogrzebową, a nad portalem stoi posąg patronki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Kościół św. Marcina w Jaworze: gotycka fara przy murach

    Kościół św. Marcina w Jaworze to gotycka hala z kamienia przy miejskich murach. W środku rzeźbione wsporniki, chór czeladników i epitafium z 1362 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Loża masońska w Jaworze: willa przy Armii Krajowej 7

    Loża masońska w Jaworze to willa z wieżą z lat 1869–1871. W wojnie francusko-pruskiej leżało w niej 300 rannych, a w ogrodzie stała kręgielnia długa na 30 metrów.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Mury obronne w Jaworze i Baszta Strzegomska

    Mury obronne w Jaworze zaczęto stawiać za księcia Bolka I. Przetrwały ich fragmenty, basteja z krzyżami pokutnymi i Baszta Strzegomska, zwana grubym olbrzymem.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Muzeum Regionalne w Jaworze w klasztorze bernardynów

    Muzeum Regionalne w Jaworze mieści się w późnogotyckim klasztorze bernardynów z 1489 roku. W kościele galeria śląskiej sztuki sakralnej, w klasztorze zbiory miasta.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Ratusz i teatr w Jaworze: gotycka wieża i scena z 1799

    Ratusz w Jaworze ma gotycką wieżę z 1394 roku i gmach z lat 1895–1897 z wielkimi witrażami. Obok, w tym samym bloku, działa teatr, w którym grano od 1799 roku.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Rzeźnia miejska i młyn przy Mickiewicza w Jaworze

    Rzeźnia miejska i młyn w Jaworze stoją przy ul. Mickiewicza. Rzeźnię miasto zbudowało pod koniec XIX wieku, młyn z 1898 roku napędzała woda z młynówki.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Wieża ciśnień w Jaworze: wodociąg z 1887 roku

    Wieża ciśnień w Jaworze z 1887 roku to ceglana kolumna wysoka na 27 metrów, ze zbiornikiem w głowicy. Wodociąg zaprojektował inżynier Bernhard Salbach z Drezna.

    Jawor · 7 listopada 2026

    Zamek w Jaworze: od siedziby książąt do więzienia

    Zamek w Jaworze wyrósł z drewnianej wieży nad Nysą Szaloną. Był stolicą książąt, siedzibą czeskich starostów, a przez ponad sto lat więzieniem.

    Otwórz pełną mapę ↗