Dom Piłata w Górze Kalwarii, kościół Na Górce

Kościół Podwyższenia Krzyża w Górze Kalwarii, dawny Dom Piłata: pierwsza stacja kalwarii, woskowa Pieta Wazów, grób biskupa Wierzbowskiego i Misterium Męki Pańskiej.

Fasada kościoła Podwyższenia Krzyża na Górce w Górze Kalwarii z drewnianym krzyżem obok
Fot. Piotr Moroz, CC BY-SA 3.0

Kaplica na kopcu w środku Góry Kalwarii nazywa się dziś kościołem Podwyższenia Krzyża, a mieszkańcy mówią o niej „Na Górce”. Przez pierwsze dwa stulecia nosiła jednak inne imię: Ratusz Piłata, znany też jako Dom Piłata.

Pierwsza stacja świętego miasta

Kiedy biskup Stefan Wierzbowski budował swoją Nową Jerozolimę, wytyczył miasto na planie krzyża, a w punkcie, w którym przecinają się jego ramiona, kazał usypać wzgórze. Na nim, w 1668 roku, stanęła kaplica. Nazwano ją Ratuszem Piłata, bo to od niej zaczynała się droga pokutna. W misterium Męki Pańskiej tutaj zapadał wyrok na Jezusa, a pielgrzymi ruszali dalej, mijając kolejne kaplice, aż do usypanej ludzkimi rękami Golgoty, na której stał nieistniejący dziś kościół Świętego Krzyża. Świątynię konsekrowano w 1679 roku i powierzono filipinom.

Sam budynek jest prosty. Boki fasady ujmują pary płaskich, gładkich filarów wtopionych w ścianę, nad wejściem otwiera się duże półkoliste okno, a całość wieńczy gładki szczyt z kamienną kulą i kutym krzyżem. Do bramy z kutego żelaza prowadzą od dołu szerokie schody, a po obu stronach fasady stoją wysokie drewniane krzyże. Za kaplicą, na przedłużeniu jej osi, ustawiono barokową figurę Chrystusa Ecce Homo, czyli „Oto Człowiek”, z początku XVIII wieku, przedstawiającą go ubiczowanego.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Góra Kalwaria: Nowa Jerozolima i dwór cadyków

Woskowa figura, o którą upominali się królowie

Największym skarbem wnętrza jest Pieta, rzeźba Marii trzymającej zdjętego z krzyża Chrystusa, wykonana z lanego wosku na drewnianej konstrukcji i pokryta barwną polichromią. Jej droga do Góry Kalwarii to osobna opowieść. Do Polski sprowadził ją prawdopodobnie Zygmunt III Waza, potem należała do jego synów. Jan Kazimierz po abdykacji zabrał ją do Paryża, a kolejny król, Michał Korybut Wiśniowiecki, upomniał się o nią, uznając, że rzeźba jest własnością Korony. Gdy w 1673 roku przewożono ją z Francji, król zmarł, a jego wdowa, Eleonora Habsburżanka, postanowiła podarować figurę pasyjnemu miastu.

Rzeźbę umieszczono w gablocie, a za nią zawieszono jedwabną, haftowaną tkaninę z widokiem Jerozolimy i Golgoty z trzema krzyżami. Postać Chrystusa ma naturalne, ciemne ludzkie włosy. Obok Piety przechowuje się relikwie drzewa Krzyża Świętego, które biskup Wierzbowski podarował sprowadzonym do miasta bernardynom.

Grób założyciela miasta

W 1791 roku dobudowano do kaplicy zakrystię i kryptę, a koszty pokrył biskup Franciszek Zembrzycki. Wtedy też świątynia otrzymała nowy tytuł, Podwyższenia Krzyża Świętego, i przejęła obowiązki kościoła parafialnego. Do krypty przeniesiono wówczas szczątki Stefana Wierzbowskiego, założyciela miasta, zmarłego w 1687 roku. W 1918 roku złożono je w nowej, ołowianej i przeszklonej trumnie. W ścianie tylnej kościoła wmurowano dawną kamienną płytę nagrobną biskupa.

Kaplica ucierpiała podczas wojny, a remont ukończono dopiero pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku. Ponownie poświęcono ją w 1989 roku. Dziś służy głównie młodzieży, ale raz w roku, w Wielkim Tygodniu, wraca do swojej pierwotnej roli: przy kościele Na Górce zaczyna się Misterium Męki Pańskiej, powtarzane tu od ponad trzystu lat.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Informator turystyczny województwa warszawskiego, WKKFiT-SiT, Warszawa 1961
  • Katalog zabytków budownictwa i architektury, t. X, z. 14, powiat Piaseczno
  • Tadeusz Halpern, Góra Kalwaria–Grójec–Warka, KAW

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Góra Kalwaria: inne miejsca

    Cały przewodnik po Górze Kalwarii

    Góra Kalwaria · 20 września 2026

    Chasydzi z Góry Kalwarii: dwór cadyków dynastii Ger

    Chasydzki dwór cadyków z rodziny Alter w Górze Kalwarii, dynastia Ger: dom modlitwy z 1903 roku z piecem do macy, żydowskie jatki i zagłada społeczności miasta.

    Góra Kalwaria · 20 września 2026

    Kolegium pijarów w Górze Kalwarii i więzień Łukasiński

    Dawne kolegium pijarów w Górze Kalwarii: szkoła Nowej Jerozolimy zamieniona na carskie koszary, w których więziono Waleriana Łukasińskiego, dziś dom pomocy społecznej.

    Góra Kalwaria · 20 września 2026

    Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Górze Kalwarii

    Kościół parafialny w Górze Kalwarii projektu Jakuba Fontany z fundacji Franciszka Bielińskiego, dawny klasztor bernardynów i kaplica św. Antoniego na wiślanej skarpie.

    Góra Kalwaria · 20 września 2026

    Most kolejowy nad Wisłą w Górze Kalwarii

    Most kolejowy Glinki–Góra Kalwaria nad Wisłą z lat 1950–1951: ponad 600 metrów stalowych kratownic na przedwojennych planach, filmowy plener i spór o rozbiórkę.

    Góra Kalwaria · 20 września 2026

    Pałac biskupi w Górze Kalwarii, rezydencja bez biskupa

    Pałac biskupi w Górze Kalwarii: rezydencja Stefana Wierzbowskiego, w której biskup nigdy nie zamieszkał, przebudowana przez Jakuba Fontanę, dziś gminna biblioteka.

    Góra Kalwaria · 20 września 2026

    Wieczernik w Górze Kalwarii, kościół na Mariankach

    Kościół Wieczerzy Pańskiej w Górze Kalwarii, zwany Wieczernikiem: dom Ostatniej Wieczerzy z 1674 roku, klasztor marianów i grób ich założyciela Stanisława Papczyńskiego.

    Góra Kalwaria · 20 września 2026

    Zamek książąt mazowieckich w Czersku

    Ruiny zamku książąt mazowieckich w Czersku pod Górą Kalwarią: gotycka rezydencja Janusza I, dobra królowej Bony i historia upadku dawnej stolicy ziemi czerskiej.

    Otwórz pełną mapę ↗