Ratusz, sukiennice i kamienice rynku w Dzierżoniowie

Ratusz w Dzierżoniowie z gotycką wieżą i hełmem z 1617 roku, późnogotyckie sukiennice z rzadkim szczytem i kamienica Rynek 39 z owalną salą pod kopułą.

Ratusz w Dzierżoniowie z wysoką wieżą zegarową, jasną elewacją i kwiatami w oknach, od strony rynku.
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Na rynku Dzierżoniowa stoi zwarty blok budynków: ratusz z wysoką wieżą, a przy nim, od północnego wschodu, dawne sukiennice. W tym drugim budynku mieści się dziś biblioteka. Wschodni szczyt sukiennic, trójkątny, ma rząd wąskich, ostro zamkniętych wnęk, przedzielonych płaskimi pasami muru, a pod nimi trzy niskie nisze zamknięte spłaszczonym łukiem. Po bokach szczyt wieńczą dwie wieżyczki. Taki późnogotycki szczyt należy do rzadkości w zachowanej średniowiecznej architekturze Śląska.

Sukiennice i cech z 1268 roku

Sukiennictwo było podstawą gospodarki średniowiecznego miasta. Cech sukienników powstał w Dzierżoniowie już w 1268 roku. W tym samym roku w mieście istniał już dom kupiecki. Obecne sukiennice wzniesiono w XVI wieku, przed 1589 rokiem, z którego pochodzi pierwsza wzmianka o nich, w duchu późnego gotyku, ale pewnie na miejscu starszej budowli o tym samym przeznaczeniu. Jej resztek należałoby szukać w murach dzisiejszego budynku.

Pierwotnie wnętrze miało zapewne trzy nawy. Wskazuje na to układ okien fasady i łuk we wschodniej ścianie, powtórzony dokładnie naprzeciw, w przejściu wewnątrz budynku. W XVIII wieku sukiennice przebudowano, a w XIX przystosowano do handlu. Zmieniono wtedy układ okien i postawiono przed wschodnią ścianą wysoką przybudówkę, która zasłoniła szczyt. Rozebrano ją dopiero przy remoncie w latach sześćdziesiątych XX wieku. W latach 1964–1967 urządzono tu bibliotekę: dobudowano piętro na poddaszu, usunięto sklepienia i przebudowano wnętrza. Ze średniowiecznego budynku zostały mury obwodowe i szczyt.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Dzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Ratusz i gotycka wieża

Ratusz stał w tym miejscu zapewne już w drugiej połowie XIII wieku i był przebudowywany w XIV i XV stuleciu. Najstarszą jego częścią jest dziś gotycka wieża. Kamienną ażurową balustradę dostała w 1606 roku, a późnorenesansowy hełm w latach 1616–1617.

Sam gmach ma kształt z XIX wieku. Kamień węgielny pod nowy ratusz położono 21 czerwca 1873 roku, a uroczyste otwarcie odbyło się 4 kwietnia 1875 roku. Projekt przypisuje się architektowi z Kolonii, Ferdinandowi Wendelerowi. Budową kierował Gustav Fellbaum, który w latach 1851–1853 odbudował po pożarze kościół Świętej Trójcy. Południowa elewacja ratusza jest symetryczna, z płytkim występem na cztery okna pośrodku. Zdobią ją tylko poziome pasy gzymsów i proste obramienia okien. Główne wejście prowadzi od zachodu.

Ratusz, sukiennice i wieża tworzą razem mały, zamknięty dziedziniec. W północnej ścianie bloku wmurowano w pierwszej ćwierci XX wieku portal z około 1780 roku. Pochodzi z domu rodziny Sadebecków, który stał na rogu rynku i ulicy Wrocławskiej.

Od sukna do płótna i bawełny

Sukno nie było jedynym towarem miasta. W XVI wieku rozwinęło się tu tkactwo lnu, a pod koniec XVIII wieku pojawiła się bawełna. Jednym z ludzi, którzy ją tu sprowadzili, był Friedrich Sadebeck, kupiec urodzony w Dzierżoniowie w 1741 roku. Jako młody człowiek uczył się rzemiosła ojca, białoskórnika, czyli garbarza wyprawiającego delikatne skóry. Potem zajął się handlem przędzą. Od 1770 roku kupował bawełnę z Macedonii i zlecał jej przerabianie kolejnym rzemieślnikom, aż do gotowej tkaniny. Od 1801 roku jego firma sprowadzała przędzę z angielskich przędzalni maszynowych. W domu Sadebecka negocjowano w 1790 roku układ między Prusami a Austrią.

W czerwcu 1813 roku w Reichenbach, bo tak nazywał się wtedy Dzierżoniów, podpisano traktaty między Wielką Brytanią, Prusami, Rosją i Austrią. Sadebeck zmarł w rodzinnym mieście w 1819 roku, a firmę przejął jego najstarszy syn August, autor kroniki miasta.

Kamienice przy rynku

Kamienice wokół ratusza pochodzą w większości z XVIII i XIX wieku. Najbogatsza z nich stoi pod numerem 39 . Należała do kupca Melchiora Kellnera, a obecny, klasycystyczny wygląd dostała w latach 1801–1803, gdy Leopold Niederäcker przebudował dla niego starszy, renesansowy dom. Niederäcker kierował też budową kościoła ewangelickiego według projektu Langhansa.

Kamienica z pilastrami, oknami zamkniętymi łukiem i ażurową balustradą na szczycie
Kamienica z pilastrami, oknami zamkniętymi łukiem i ażurową balustradą na szczycie Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Fasada ma cztery osie okien. Parter oddziela się od dwóch wyższych kondygnacji, ujętych razem wysokimi płaskimi filarami z głowicami zakończonymi zwiniętymi ślimacznicami. Nad nimi biegnie pas z rzeźbionym motywem wijącej się rośliny. Na drugim piętrze mieści się reprezentacyjna owalna sala z półkolistymi wnękami, nakryta spłaszczoną kopułą wspartą na kolumnach. Dawniej kopułę zdobił malowany plafon, we wnękach stały marmurowe posągi, a z sufitu zwisał kryształowy kandelabr.

W narożniku zachodniej pierzei stoi kamienica pod numerem 33 , postawiona zapewne na przełomie XVII i XVIII wieku. Jej fasadę o szerokości czternastu i pół metra ujmują w narożach dwa wysokie płaskie filary, a od południa ścianę podpierają gotyckie murowane podpory. Parter ma sklepienia krzyżowe i półokrągłe, a piwnice kamienne sklepienia. Kilka domów dalej, pod numerem 35 , stoi wąska, ale długa na czterdzieści jeden metrów kamienica z pięcioosiową fasadą. Okna pierwszego piętra mają nad sobą proste daszki, a środkowe łukowy.

Wysoka kamienica Rynek 33 o szarej elewacji, w parterze sklepy
Wysoka kamienica Rynek 33 o szarej elewacji, w parterze sklepy Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0
Czerwona kamienica Rynek 35 z kwiatami w oknach i łukowym wejściem
Czerwona kamienica Rynek 35 z kwiatami w oknach i łukowym wejściem Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0
Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Hasse E., Chronik der Stadt Reichenbach, Reichenbach 1929
  • Grünhagen C., Geschichte und Alterthum Schlesiens, Breslau 1888
  • Paul A., Geschichte der Stadt Reichenbach
  • Kaczmarek R., Brzeziński R., Dzierżoniów. Historia, Sztuka, Kultura. Przewodnik, Dzierżoniów 2010

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Dzierżoniów: inne miejsca

    Cały przewodnik po Dzierżoniowie

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Hotel Polonia w Dzierżoniowie, dawny Kaiserhof z 1908 roku

    Hotel Polonia w Dzierżoniowie, dawny Kaiserhof z 1908 roku: dzieło firmy Roberta Klatta z wykuszami, loggiami i rzeźbami mitologicznymi na fasadzie nad Piławą.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Kościół i klasztor augustianów w Dzierżoniowie

    Kościół augustianów w Dzierżoniowie: kamienna świątynia z XIV wieku bez sklepienia, opuszczona w 1525 roku, i klasztor, który był magazynem, remizą i piekarnią.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Kościół Langhansa i kościół Świętej Trójcy w Dzierżoniowie

    Dawny zbór w Dzierżoniowie projektu Langhansa, twórcy Bramy Brandenburskiej, i ośmioboczny kościół Świętej Trójcy odbudowany po pożarze z 1832 roku.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Kościół św. Jerzego w Dzierżoniowie i ołtarz z 1615 roku

    Kościół św. Jerzego w Dzierżoniowie: fasada z XIII wieku, gotycka przebudowa joannitów i jeden z największych ołtarzy protestanckich na Śląsku, z 1615 roku.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Młyn Hilberta w Dzierżoniowie: maszyny z lat 30. w komplecie

    Młyn Hilberta w Dzierżoniowie: największy kompletny zabytkowy młyn zbożowy w Polsce, z maszynami z lat 30., czynny do 2016 roku, dziś muzeum techniki.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Mury obronne w Dzierżoniowie: baszty, portale i promenada

    Mury obronne w Dzierżoniowie: podwójny pierścień z czasów księcia Bolka I, 21 zachowanych baszt i renesansowe portale przeniesione z kamienic przy rynku.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Parowozownia wachlarzowa w Dzierżoniowie i kolej fabryk

    Parowozownia wachlarzowa w Dzierżoniowie: osiem stanowisk z obrotnicą z około 1900 roku, przy węźle kolejowym fabryk bawełny Dzierżoniowa i Bielawy.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Synagoga w Dzierżoniowie, która przetrwała Noc Kryształową

    Synagoga w Dzierżoniowie z 1875 roku przetrwała Noc Kryształową. Po wojnie modlili się w niej Żydzi z jednego z największych ich skupisk na Dolnym Śląsku.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Wieże ciśnień w Dzierżoniowie: 1884 i 1935

    Dwie wieże ciśnień w Dzierżoniowie: ceglana z 1884 roku ze zbiornikiem Intzego i ośmioboczna z lat 1934–1935 przy murach, przed wojną z tarasem widokowym.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Willa Cohnów w Dzierżoniowie, dziś Muzeum Miejskie

    Willa Cohnów przy Świdnickiej 30 w Dzierżoniowie: pałacyk fabrykanta tkalni z 1897 roku, z wieżą, witrażem i freskiem, od 2011 roku Muzeum Miejskie.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Stare wille w Dzierżoniowie: Böttger, Klatt i „Diora”

    Stare wille w Dzierżoniowie: dom budowniczego Böttgera, willa Roberta Klatta z cyrklem na szczycie, secesyjny klub „Diory” i willa przy Mierniczej.

    Otwórz pełną mapę ↗