Mury obronne w Dzierżoniowie: baszty, portale i promenada

Mury obronne w Dzierżoniowie: podwójny pierścień z czasów księcia Bolka I, 21 zachowanych baszt i renesansowe portale przeniesione z kamienic przy rynku.

Kamienny mur obronny w Dzierżoniowie z wystającą półokrągłą basztą, w jesiennym parku z opadłymi liśćmi.
Fot. domena publiczna

W resztkach dzierżoniowskich murów, między kamieniami z czasów księcia Bolka I, tkwią portale, czyli kamienne obramienia drzwi, z renesansowych kamienic. Nie powstały dla murów. Pod koniec XIX wieku wyjęto je z domów mieszczan przy rynku i wmurowano w resztki fortyfikacji, a trzeci dołożono w latach sześćdziesiątych XX wieku. Na jednym z nich wyrzeźbiono świętego Jerzego na koniu, uskrzydleni chłopcy trzymają wieńce laurowe i owoce granatu, a w narożnikach głowy rycerzy w hełmach. Boczne pola wypełniają wypukłe rzeźby małych skrzydlatych amorków.

Portal z reliefem świętego Jerzego na koniu wmurowany w mury
Portal z reliefem świętego Jerzego na koniu wmurowany w mury Fot. Labiryntarium.pl

Podwójny pierścień

Mury wzniósł pod koniec XIII wieku książę świdnicki Bolko I. Do budowy użyto miejscowego kamienia, gnejsu, łączonego zaprawą wapienną. Obwód murów był niemal okrągły i zamykał w sobie całą zabudowę miasta. Pierwotnie tworzył go jeden pierścień, wzmocniony basztami. Okrągłe baszty miały zębate zwieńczenia i ganki dla obrońców, a mniejszych, półokrągłych, wtopionych w mur, było w wewnętrznym pierścieniu około czterdziestu. Półkoliste baszty miały około czterech metrów średnicy i wysuwały się przed lico muru na kilka metrów. Wiadomo, że już w 1535 roku mury naprawiano.

Zapewne w pierwszej połowie XV wieku dobudowano drugi, zewnętrzny pierścień. Wewnętrzny mur jest średnio dwa razy wyższy od zewnętrznego. Gotowy system obronny miał więc dwa kamienno-ceglane pierścienie, fosę i zewnętrzne ziemne wały, a do miasta prowadziły cztery bramy: Wrocławska od północy, Ząbkowicka, zwana też Piławską, od wschodu, Wodopojowa od południa i Świdnicka od zachodu. Przez każdą bramę przejeżdżało się dołem, a obok przejazdu było pomieszczenie dla straży. W 1633 roku mury wzmocniono jeszcze ziemnymi wałami i szańcami.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieście Dzierżoniów: sukiennicy, fabrykanci i młyn Hilberta

Romantyczna ruina przy promenadzie

Gdy mury przestały być potrzebne do obrony, miasto zaczęło je rozbierać. Najpierw, od końca XVIII wieku, usuwano fragmenty pierścienia zewnętrznego. W 1764 roku rozebrano wieże przy bramach Wrocławskiej i Ząbkowickiej, a w latach 1859–1864 wieżę bramy Świdnickiej razem z północno-zachodnim odcinkiem murów. Pod koniec XIX wieku zniknął też odcinek przy ulicy Klasztornej.

Od lat sześćdziesiątych XIX wieku do początku XX resztki fortyfikacji przebudowywano celowo, tak żeby wyglądały jak romantyczna ruina. Przestrzeń między murami i teren przy zewnętrznym pierścieniu zamieniano w promenadę, a zrujnowane baszty stały się dekoracją spacerowego traktu. Wtedy też wmurowano w nie portale z kamienic rynkowych: późnorenesansowy z 1569 roku i manierystyczny z początku XVII wieku. Renesansowy portal z 1569 roku przeniesiono tu dopiero w latach sześćdziesiątych XX wieku.

Mury remontowano w latach 1963–1964 i 1984–1990. Wierzch murów utwardzono wtedy warstwą betonu, a ubytki uzupełniano kamieniem polnym i cegłą.

Trzy odcinki i 21 baszt

Dziś z murów obronnych zostały trzy odcinki z dwudziestoma jeden basztami i półbasztami. Najdłuższy, południowo-zachodni, ciągnie się mniej więcej sto metrów od wylotu ulicy Świdnickiej, w pobliżu dawnego kościoła ewangelickiego, do ulicy Krasickiego. Zachowały się tu oba pierścienie. Mur zewnętrzny ma około dwóch metrów wysokości, a od strony międzymurza widać w nim zamurowane otwory strzelnicze. W dalszym biegu mur dochodzi do wieży ciśnień z lat 1934–1935, postawionej na dawnym szańcu i opisanej przy wieżach ciśnień, a potem do zamurowanego przejścia z portalem. Mury mają dziś od półtora do sześciu metrów wysokości.

Drugi odcinek biegnie od południa, trzeci od północnego wschodu. Na zewnątrz, od strony południowo-wschodniej, został wał, po którego grzbiecie biegnie gęsto zadrzewiona ścieżka spacerowa. Przetrwała też ulica biegnąca tuż przy murze. Między dwoma pierścieniami, na niewielkim wzniesieniu, stoi synagoga z 1875 roku, która jednym narożnikiem przylega do muru.

Dom przy Przedmieściu 27

Wzdłuż południowego odcinka murów biegnie ulica Przedmieście. Pod numerem 27 stoi skromny, wolnostojący dom o spokojnych proporcjach, postawiony zapewne w 1801 roku. Jego działka przylega do murów. W podwórzu budynek gospodarczy oparto o mur miejski, a w dwóch basztach urządzono drewniane komórki. Obok domu jest studnia. Dom stanął w miejscu tak zwanego Hummelschloss, budowli sięgającej średniowiecza, która mogła być siedzibą wójta miejskiego, choć to niepewne.

Udostępnij Facebook
Źródła

Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl

Bibliografia

  • Grünhagen C., Wutke K., Geschichte und Alterthum Schlesiens, Breslau 1903
  • Hasse E., Chronik der Stadt Reichenbach, Reichenbach 1929
  • Dziewulski W., Rozwój Dzierżoniowa do pocz. XIX w., Przegląd Zachodni, t. X, Poznań 1954
  • Inwentaryzacja architektoniczno-konserwatorska murów obronnych w Dzierżoniowie, PP PKZ Oddział Wrocław 1982
  • Krzywańska H., Dzierżoniów, Wrocław 1984
  • Matejuk B., Studium historyczno-urbanistyczne miasta Dzierżoniowa, PP PKZ Oddział Wrocław 1985
  • Kaczmarek R., Brzeziński R., Dzierżoniów. Historia, Sztuka, Kultura. Przewodnik, Dzierżoniów 2010
  • Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006

Źródła internetowe

Komentarze

Wczytywanie komentarzy…

    Dodaj komentarz

    0 / 2000

    Dzierżoniów: inne miejsca

    Cały przewodnik po Dzierżoniowie

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Hotel Polonia w Dzierżoniowie, dawny Kaiserhof z 1908 roku

    Hotel Polonia w Dzierżoniowie, dawny Kaiserhof z 1908 roku: dzieło firmy Roberta Klatta z wykuszami, loggiami i rzeźbami mitologicznymi na fasadzie nad Piławą.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Kościół i klasztor augustianów w Dzierżoniowie

    Kościół augustianów w Dzierżoniowie: kamienna świątynia z XIV wieku bez sklepienia, opuszczona w 1525 roku, i klasztor, który był magazynem, remizą i piekarnią.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Kościół Langhansa i kościół Świętej Trójcy w Dzierżoniowie

    Dawny zbór w Dzierżoniowie projektu Langhansa, twórcy Bramy Brandenburskiej, i ośmioboczny kościół Świętej Trójcy odbudowany po pożarze z 1832 roku.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Kościół św. Jerzego w Dzierżoniowie i ołtarz z 1615 roku

    Kościół św. Jerzego w Dzierżoniowie: fasada z XIII wieku, gotycka przebudowa joannitów i jeden z największych ołtarzy protestanckich na Śląsku, z 1615 roku.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Młyn Hilberta w Dzierżoniowie: maszyny z lat 30. w komplecie

    Młyn Hilberta w Dzierżoniowie: największy kompletny zabytkowy młyn zbożowy w Polsce, z maszynami z lat 30., czynny do 2016 roku, dziś muzeum techniki.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Parowozownia wachlarzowa w Dzierżoniowie i kolej fabryk

    Parowozownia wachlarzowa w Dzierżoniowie: osiem stanowisk z obrotnicą z około 1900 roku, przy węźle kolejowym fabryk bawełny Dzierżoniowa i Bielawy.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Ratusz, sukiennice i kamienice rynku w Dzierżoniowie

    Ratusz w Dzierżoniowie z gotycką wieżą i hełmem z 1617 roku, późnogotyckie sukiennice z rzadkim szczytem i kamienica Rynek 39 z owalną salą pod kopułą.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Synagoga w Dzierżoniowie, która przetrwała Noc Kryształową

    Synagoga w Dzierżoniowie z 1875 roku przetrwała Noc Kryształową. Po wojnie modlili się w niej Żydzi z jednego z największych ich skupisk na Dolnym Śląsku.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Wieże ciśnień w Dzierżoniowie: 1884 i 1935

    Dwie wieże ciśnień w Dzierżoniowie: ceglana z 1884 roku ze zbiornikiem Intzego i ośmioboczna z lat 1934–1935 przy murach, przed wojną z tarasem widokowym.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Willa Cohnów w Dzierżoniowie, dziś Muzeum Miejskie

    Willa Cohnów przy Świdnickiej 30 w Dzierżoniowie: pałacyk fabrykanta tkalni z 1897 roku, z wieżą, witrażem i freskiem, od 2011 roku Muzeum Miejskie.

    Dzierżoniów · 19 października 2026

    Stare wille w Dzierżoniowie: Böttger, Klatt i „Diora”

    Stare wille w Dzierżoniowie: dom budowniczego Böttgera, willa Roberta Klatta z cyrklem na szczycie, secesyjny klub „Diory” i willa przy Mierniczej.

    Otwórz pełną mapę ↗